سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه قم

اسلامی, قاسم, قربانی, فاطمه. (1404). فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در آموزش عالی: یک مرور نظام‌مند. پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 3(5), 19-34. doi: 10.22091/jrim.2025.13842.1378
قاسم اسلامی; فاطمه قربانی. "فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در آموزش عالی: یک مرور نظام‌مند". پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 3, 5, 1404, 19-34. doi: 10.22091/jrim.2025.13842.1378
اسلامی, قاسم, قربانی, فاطمه. (1404). 'فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در آموزش عالی: یک مرور نظام‌مند', پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 3(5), pp. 19-34. doi: 10.22091/jrim.2025.13842.1378
اسلامی, قاسم, قربانی, فاطمه. فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در آموزش عالی: یک مرور نظام‌مند. پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 1404; 3(5): 19-34. doi: 10.22091/jrim.2025.13842.1378

فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در آموزش عالی: یک مرور نظام‌مند

پژوهش در روش‌های آموزش
دوره 3، شماره 5 - شماره پیاپی 13، اسفند 1404، صفحه 19-34    اصل مقاله (1.41 M)
نوع مقاله: مروری
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/jrim.2025.13842.1378
نویسندگان
قاسم اسلامی* 1؛ فاطمه قربانی2
1دانشیار، گروه مدیریت، دانشکده علوم اداری و اقتصادی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.
2دانشجوی دکتری، گروه مدیریت، دانشکده علوم اداری و اقتصادی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.
چکیده
هوش مصنوعی طی دهه‌های اخیر به یکی از فناوری‌های تحول‌آفرین در عرصه‌های گوناگون، به‌ویژه آموزش عالی، تبدیل شده است. ورود ابزارهایی مانند سیستم‌های یادگیری تطبیقی، چت‌بات‌های هوشمند و هوش مصنوعی مولد فرصت‌های متعددی برای ارتقای کیفیت آموزش، شخصی‌سازی یادگیری، کاهش بار کاری استادان و افزایش تعامل و انگیزش دانشجویان فراهم آورده است. این پژوهش با رویکرد مرور نظام‌مند و بر اساس چارچوب اوکولی و شابرام (Okoli & Schabram, 2010)  به بررسی ۲۴ مقاله منتخب از پایگاه‌های معتبر علمی پرداخته تا تصویری جامع از فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در آموزش عالی ارائه دهد. نتایج نشان می‌دهد که استفاده از ChatGPT   و فناوری‌های مشابه موجب بهبود معنادار در عملکرد تحصیلی، ارتقای مهارت‌های تفکر انتقادی و خلاقانه، افزایش رضایت و کاهش استرس دانشجویان شده است. همچنین، این ابزارها نقش مهمی در فراهم‌کردن آموزش شخصی‌سازی‌شده و دسترسی برابر به منابع یادگیری دارند. از سوی دیگر، پژوهش‌ها بیانگر ظرفیت هوش مصنوعی در تسهیل وظایف آموزشی و اداری استادان بوده و آن را به عاملی مؤثر در تحول ساختارهای سنتی آموزش بدل کرده‌اند. با این حال، چالش‌هایی همچون نگرانی‌های اخلاقی، حفظ حریم خصوصی داده‌ها، خطر وابستگی بیش از حد دانشجویان به فناوری، کاهش یادگیری مستقل و کمبود زیرساخت‌ها و مهارت‌های لازم در میان استادان، موانعی جدی در مسیر بهره‌برداری مؤثر از این فناوری به شمار می‌روند. مرور مطالعات همچنین نشان می‌دهد که بیشتر تحقیقات در بستر کشورهای توسعه‌یافته انجام شده و جنبه‌های مدیریتی، فرهنگی و انسانی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین، نتایج این پژوهش بر ضرورت انجام مطالعات جامع‌تر و بومی‌سازی کاربردهای هوش مصنوعی در آموزش عالی تأکید می‌کند. به‌طور کلی، یافته‌ها حاکی از آن است که بهره‌گیری هوشمندانه و مسئولانه از هوش مصنوعی می‌تواند نقش بسزایی در ارتقای کیفیت یادگیری و آموزش دانشگاهی ایفا کند و مسیر تحول نظام‌های آموزشی مدرن را هموار سازد.

تازه های تحقیق

یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهند که بهره‌گیری از ChatGPT و فناوری‌های هوش مصنوعی مشابه، تأثیرات گسترده و متنوعی بر فرآیندهای یاددهی–یادگیری در آموزش عالی دارد. شواهد پژوهشی متعدد حاکی از آن است که این ابزارها می‌توانند عملکرد تحصیلی دانشجویان را بهبود بخشند، انگیزه و رضایت آن‌ها را افزایش دهند و امکان آموزش شخصی‌سازی‌شده و انطباقی را فراهم کنند. همچنین، دسترسی به منابع آموزشی باکیفیت برای گروه‌های مختلف دانشجویان تسهیل می‌شود و بار کاری استادان کاهش می‌یابد که فرصت بیشتری برای تمرکز بر فعالیت‌های پژوهشی و تعاملی فراهم می‌آورد. علاوه بر این، تأثیرات روان‌شناختی مثبت از جمله کاهش استرس و افزایش اعتماد به‌نفس دانشجویان مشاهده شده است که اهمیت نقش این فناوری‌ها در بهبود تجربه یادگیری را برجسته می‌کند.

یکی از مهم‌ترین پیامدهای استفاده ازChatGPT، ارتقای عملکرد تحصیلی و یادگیری فعال دانشجویان است.

افزون بر این، استفاده از ChatGPT موجب افزایش انگیزه و رضایت دانشجویان می‌شود.

یکی دیگر از ابعاد مهم بهره‌گیری از این فناوری‌ها، امکان آموزش شخصی‌سازی‌شده و انطباقی است. این ابزارها قادرند محتوا و تمرین‌ها را با توجه به سطح دانش، سبک یادگیری و نیازهای فردی دانشجویان تنظیم کنند. چنین رویکردی باعث می‌شود تعامل دانشجویان با محتوای آموزشی افزایش یابد و شکاف‌های یادگیری کاهش پیدا کند.

با این حال، بهره‌گیری از ChatGPT با چالش‌ها و محدودیت‌هایی نیز همراه است. یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، خطر استفاده نادرست و وابستگی بیش از حد دانشجویان به فناوری است.

کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی؛ آموزش عالی؛ مرور نظام‌مند؛ دانشگاه
عنوان مقاله [English]
Opportunities and Challenges of Artificial Intelligence in Higher Education: A Systematic Review
نویسندگان [English]
Ghasem Eslami1؛ Fatemeh Ghorbani2
1Associate Professor, Department of Management, Faculty of Administrative and Economic Sciences, Ferdowsi University of Mashhad, Iran
2Ph.D. Candidate, Department of Management, Faculty of Administrative and Economic Sciences, Ferdowsi University of Mashhad, Iran
چکیده [English]
Artificial intelligence has emerged over recent decades as one of the most transformative technologies across various fields, particularly in higher education. The introduction of tools such as adaptive learning systems,  intelligent chatbots,  and generative AI has created multiple opportunities for enhancing educational quality,  personalizing learning,  reducing faculty workload,  and increasing student engagement and motivation.This study,  employing a systematic review approach and based on the framework of Okoli and Schabram (2010),  examines 24 selected articles from reputable scientific databases to provide a comprehensive overview of the applications,  opportunities,  and challenges of AI in higher education.The findings indicate that the use of ChatGPT and similar technologies leads to significant improvements in academic performance,  enhances critical and creative thinking skills,  increases student satisfaction,  and reduces stress. Furthermore, these tools play a vital role in enabling personalized education and ensuring equitable access to learning resources. On the other hand, research highlights the potential of AI in facilitating instructional and administrative tasks for faculty members, positioning it as a key driver in transforming traditional educational structures. Nevertheless, challenges such as ethical concerns, data privacy protection, the risk of excessive student dependence on technology, reduced independent learning, and the lack of infrastructure and skills among instructors pose serious barriers to the effective adoption of AI. The review also reveals that most studies have been conducted in developed countries, with managerial, cultural, and human aspects receiving less attention.Therefore, the results underscore the need for more comprehensive studies and the contextualization of AI applications in higher education. Overall,  the evidence suggests that the intelligent and responsible use of AI can play a crucial role in improving the quality of university learning and teaching,  paving the way for the transformation of modern educational systems.
کلیدواژه‌ها [English]
artificial intelligence, higher education, systematic review, university
مراجع

Abdurohman,  N. R. (2024). Artificial Intellegent In Higher Education: Opportunities and Challenges. Eurasian Science Review An International Peer-Reviewed Multidisciplinary Journal,  2(Special Issue),  1683-1695.‏

Aithal,  S.,  & Aithal,  P. S. (2024). Effects of AI-based ChatGPT on higher education libraries. International Journal of Management,  Technology,  and Social Sciences,  8(2),  95-108. Obtenido de https://papers.ssrn. com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4453581

Albasalah,  A.,  Alshawwa,  S.,  & Alarnous,  R. (2022). Use of artificial intelligence in activating the role of Saudi universities in joint scientific research between university teachers and students. PLoS ONE,  17(5 May) https://doi.org/10.1371/journal.pone.0267301

Al-Zyoud,  H. (2020). The role of artificial intelligence in teacher professional development. Universal Journal of Educational Research,  8(11B),  6263–6272. https://doi.org/10.13189/ujer.2020.082265

Bin-Nashwan,  S. A.,  Sadallah,  M.,  & Bouteraa,  M. (2023). Use of ChatGPT in academia: Academic integrity hangs in the balance. Technology in Society, 75. doi:10.1016/j. techsoc.2023.102370

Bouker,  O. (2024). From chat to self-education: can artificial intelligence tools improve results. Expert Systems with Applications,  238,  121820. doi:https://doi.org/10.1016/j. eswa.2023.121820

Bower,  M.,  Torrington,  J.,  Lai,  J. W.,  Petocz,  P.,  & Alfano,  M. (2024). How should we change teaching and assessment in response to increasingly powerful generative Artificial Intelligence? Outcomes of the ChatGPT teacher survey. Education and Information Technologies, 29(12)  1-37. doi:10.1007/s10639-023- 1205-0

Chan, C. K. Y., & Lee, K. K. (2023). The AI generation gap: Are Gen Z students more interested in adopting generative AI such as ChatGPT in teaching and learning than their Gen X and millennial generation teachers?. Smart learning environments, 10(1), 60. doi:10.48550/ arXiv.2305.02878

Chen,  K.,  Chen,  X.,  Wang,  Z.-a.,  & Zvarych,  R. (2024). Does artificial intelligence promote common prosperity within enterprises? —Evidence from Chinese-listed companies in the service industry. Technological Forecasting and Social Change,  200,  123180. doi:10.1016/j.techfore.2023.123180

Chiu,  T. K. F.,  Xia,  Q.,  Zhou,  X.,  Chai,  C. S. & Cheng,  M. (2023). Systematic literature review on opportunities,  challenges,  and future research recommendations of artificial intelligence in education. Computers and Education: Artificial Intelligence,  4(100118). https://doi.org/10.1016/j.caeai.2022.100118

Dignum,  V. (2021). The role and challenges of education for responsible AI. London Review of Education,  19(1),  1-11. https://doi.org/10.1002/cae.22227

Dou,  R.,  Hou,  Y.,  Lin,  K. Y.,  Si,  S.,  & Wei,  Y. (2023). Transforming Digital Value Chain Ecosystems for Dual-Carbon Target: An Exploration of the BDS-RAS Framework. Computers & Industrial Engineering,  188,  109861. Obtenido de https://doi. org/10.1016/j.cie.2023.109861

Du,  X.,  Du,  M.,  Zhou,  Z.,  & Bai,  Y. (2025). Facilitator or hindrance? The impact of AI on university students' higher-order thinking skills in complex problem solving. International Journal of Educational Technology in Higher Education,  22(1),  39.‏

Duong,  C. D.,  Vu,  T. N.,  & Ngo,  T. V. (2023). Applying a modified technology acceptance model to explain higher education students’ usage of ChatGPT: A serial multiple mediation model with knowledge sharing as a moderator. The International Journal of Management Education, 21(3),  100883. Obtenido de https://doi.org/10.1016/j. ijme.2023.100883.

Essel,  H. B.,  Vlachopoulos,  D.,  Essuman,  A. B.,  & Amankwa,  J. O. (2024). Effects of ChatGPT on the cognitive abilities of university students: reception of instant responses from big language conversational models. Computers and Education: Artificial Intelligence,  6,  100198. Obtenido de https:// doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100198

Glenn, M., Goldstein, R., Selleck, E., Rotman, M., & Jacob, L. (2006). Validity and reliability of the community integration program questionnaire. International Journal of Rehabilitation Research, 29(2), 117-121.‏

Gómez Cano,  C. A.,  Sánchez Castillo,  V.,  & Clavijo Gallego,  T. A. (2023). Unveiling the Thematic Landscape of Generative Pre-trained Transformer (GPT) Through Bibliometric Analysis. Metaverse Basic and Applied Research,  2,  8. https://doi. org/10.56294/mr202333

Grájeda, A., Burgos, J., Córdova, P., & Sanjinés, A. (2024). Assessing student-perceived impact of using artificial intelligence tools: Construction of a synthetic index of application in higher education. Cogent Education, 11(1), 2287917. doi:https://doi.org/10.1080/23311 86X.2023.2287917

Habib,  S.,  Vogel,  T.,  Anili,  X.,  & Thorne,  E. (2024). How does generative artificial intelligence impact student creativity? . Journal of Creativity,  100072. doi:https://doi. org/10.1016/j.yjoc.2023.100072

Habibi,  A.,  Muhaimin,  M.,  Danibao,  B. K.,  & Wibowo,  Y. G. (2023). ChatGPT in higher education learning: Acceptance and use. Computers and Education: Artificial Intelligence,  5,  100190. doi:https://doi. org/10.1016/j.caeai.2023.100190

Hasanein,  A. M.,  & Sobaih,  A. E. (2023). Drivers and Consequences of ChatGPT Use in Higher Education: Key Stakeholder Perspectives. Investigation in Health Psychology and education,  13(11),  2599-2614. doi: 10.3390/ ejihpe13110181

Hmoud,  M.,  Swaity,  H.,  Hamad,  N.,  Karram,  O.,  & Daher,  W. (2024). Higher Education Students’ Task Motivation in the Generative Artificial Intelligence Context: The Case of ChatGPT. Information,  15(1),  33. doi:10.3390/info15010033

Jantakun,  T.,  Jantakun,  K. & Jantakoon,  T. (2021). A common framework for Artificial Intelligence in higher education (AAI-HE model). International Education Studies,  14(11),  94-103. https://doi.org/10.5539/ies.v14n11p94

Jiang,  Y.,  Li,  X.,  Luo,  H.,  Yin,  S.,  & Kaynak,  O. (2022). ¿Quo vadis inteligencia artificial? Descubre la Inteligencia Artificial,  2(1),  2-4. Obtenido de https://doi.org/10.1007/ s44163-022-00022-8

Kayalı, B., Yavuz, M., Balat, Ş., & Çalışan, M. (2023). Investigation of student experiences with ChatGPT-supported online learning applications in higher education. Australasian Journal of Educational Technology, 39(5), 20-39. doi:https://doi. org/10.14742/ajet.8915

Kelly, A., Sullivan, M., & Strampel, K. (2023). Generative artificial intelligence: University student awareness, experience, and confidence in use across disciplines. Journal of University Teaching and Learning Practice, 20(6), 1-16. doi:https:// doi.org/10.53761/1.20.6.12

Kim,  J.,  Lee,  H., & Cho,  Y. H. (2022). Learning design to support student-AI collaboration: perspectives of leading teachers for AI in education. Education and Information Technologies,  27(5),  6069–6104. https://doi.org/10.1007/s10639-021-10831-6

Kiryakova,  G.,  & Angelova,  N. (2023). A challenging tool for the university professors in their teaching practice. Education Sciences, 13(10), 1056. doi: https://doi.org/10.3390/ educsci13101056

Kitchenham, B. A. (2004). Procedures for undertaking systematic reviews, joint technical report. (TR/SE0401) and National ICT Australia Ltd. (0400011T.1). Computer Science Department, Keele University. https://www.proquest.com/docview/872552975?pq-orig site=gscholar&fromopenview=true

Kumar,  D.,  Haque,  A.,  Mishra,  K.,  Islam,  F.,  Kumar Mishra,  B.,  & Ahmad,  S. (2023). Exploring the Transformative Role of Artificial Intelligence and Metaverse in Education: A Comprehensive Review. Metaverse Basic and Applied Research,  2,  55. https://doi.org/10.56294/mr202355

Landis, J. R., & Koch, G. G. (1977). An application of hierarchical kappa-type statistics in the assessment of majority agreement among multiple observers. Biometrics, 363-374.‏

Michel-Villarreal,  R.,  Vilalta-Perdomo,  E.,  Salinas-Navarro,  D.,  Thierry-Aguilera,  R.,  & Gerardou,  F. S. (2023). Challenges and opportunities of generative AI for higher education as explained by ChatGPT. Education Sciences,  13(9),  856. doi:10.3390/ educsci13090856

Okoli, C., & Schabram, K. (2010). A guide to conducting a systematic literature review of information systems research. 2010. Sprouts: msterdam, The Netherlands.‏

Polyportis,  A.,  & Pahos,  N. (2024). Navigating the perils of artificial intelligence: a focused review on ChatGPT and responsible research and innovation. Humanities and Social Sciences Communications,  11(1),  107. doi:10.1057/s41599-023-02464-6

Remoto,  J. (2024). ChatGPT and other AIs: Personal relief and limitations among mathematics-oriented learners. Environment and Social Psychology,  9(1). doi:doi: 10.54517/ esp.v9i1.1911.

Singh,  H.,  Tayarani-Najaran,  M. H.,  & Yaqoob,  M. (2023). Exploring computer science students’ perception of ChatGPT in higher education: A descriptive and correlation study. Education Sciences, 13(9), 924. doi:https:// doi.org/10.3390/educsci13090924

Valova,  I.,  Mladenova,  T.,  & Kavev,  G. (2024). Students’ Perception of ChatGPT Usage in Education. International Journal of Advanced Computer Science and Applications,  15(1).

Wang, M., Wang, M., Xu, X., Yang, L., Cai, D., & Yin, M. (2023). Unleashing ChatGPT's power: A case study on optimizing information retrieval in flipped classrooms via prompt engineering. IEEE Transactions on Learning Technologies, 17, 629-641.

Xu,  X.,  Wang,  X.,  Zhang,  Y.,  Zhang,  H.,  & Wu,  Y. (2023). Applying ChatGPT to Tackle the Side Effects of Personal Learning Environments in Higher Education: A Teacher and Teaching Perspective. In Machine Learning and Artificial Intelligence,  73-88. doi:10.3233/ FAIA230769.

Yilmaz,  R.,  & Yilmaz,  F. G. (2023). The effect of generative artificial intelligence (AI)- based tool use on students’ computational thinking skills,  programming self-efficacy and motivation. Computers and Education: Artificial Intelligence, 4,  100147. doi:https:// doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100147

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 74
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 85