پاسخ انباشتی معرفتمحور به مسئلۀ شر گزاف: تحلیلی قرآنی۔روایی در مواجهه با برهان ویلیام رو | ||
| پژوهشهای فلسفی -کلامی | ||
| دوره 28، شماره 2 - شماره پیاپی 108، تیر 1405، صفحه 77-106 اصل مقاله (1.25 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/jptr.2026.14389.3424 | ||
| نویسندگان | ||
| سیده منا موسوی* 1؛ فرح رامین2؛ عالمه علامی3 | ||
| 1استادیار، گروه شیعهشناسی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| 2استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| 3دانشآموخته دکتری، رشته کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
چکیده مسئلۀ شر، بهویژه گونۀ «شر گزاف» که ویلیام رو آن را به عنوان شاهدی قرینهای علیه خداباوری طرح کرده است، از چالشهای بنیادین در فلسفۀ دین به شمار میآید. این مقاله، با روش نقلی-تحلیلی و با تمرکز بر آیات قرآن و روایات اهل بیت (ع)، پاسخهای مرسوم به مسئلۀ شر، از جمله نظام احسن، اختیار، آزمایش، تعالی روح، پاداش اخروی و خداباوری شکاکانه را بررسی و ارزیابی میکند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که هیچ یک از این پاسخها بهتنهایی کفایت نمیکند، اما ترکیب نظاممند آنها هنگامی موجه و کارآمد میشود که نقش معرفتزایی شرور در کانون تحلیل قرار گیرد. مواجهه با شرور نقشی اساسی در ایجاد معرفت نسبت به ضعف وجودی انسان و نیازمندی او به خداوند دارد، و همین معرفت بستر عبودیت و تعالی روح را فراهم میسازد. بر این اساس، هیچ شرّی گزاف نیست، و هر یک از شرور سهمی در فرایند معرفتافزایی انسان ایفا میکند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شر گزاف؛ پاسخ انباشتی معرفتمحور؛ ویلیام رو؛ تئودیسه اسلامی | ||
| موضوعات | ||
| کلام | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Knowledge-Oriented Cumulative Response to the Problem of Gratuitous Evil: A Qur'anic-Hadith Analysis in Confronting William Rowe's Argument | ||
| نویسندگان [English] | ||
| mona mousavi1؛ Farah Ramin2؛ aaleme allami3 | ||
| 1Assistant Professor, Department of Shi'a Studies, University of Qom, Qom, Iran. | ||
| 2Professor, Department of Philosophy and Islamic Kalam, Faculty of Theology, University of Qom, Qom, Iran. | ||
| 3PhD Graduate, Department of Kalam (Islamic Theology), Faculty of Theology, University of Qom, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
Abstract William Rowe's evidential argument from gratuitous evil claims that instances of intense suffering lacking observable justifying purposes constitute strong evidence against the existence of an omnipotent and perfectly good God. This article develops a knowledge-oriented cumulative response grounded in Qur'anic and Imami traditions. It argues that conventional theodicies—including the best possible world, human free will, divine testing, eschatological reward, and skeptical theism—gain explanatory coherence when organized hierarchically around suffering's epistemic function: generating experiential awareness of human existential poverty and ontological dependence upon God. This awareness, the study contends, constitutes the essential foundation for conscious servitude and spiritual perfection. The proposed model distinguishes itself from aggregative approaches by establishing a hierarchical structure wherein the epistemic role of suffering serves as the organizing principle. Through systematic analysis of Qur'anic verses and hadith traditions, the article demonstrates that suffering participates in a broader divine pedagogical order. The study concludes that Rowe's evidential argument loses its force when suffering is interpreted within this comprehensive epistemic-teleological framework, revealing that apparently pointless evil may serve as an indispensable instrument for human existential transformation. Introduction The problem of evil remains among the most persistent challenges to theistic belief. Within contemporary philosophy of religion, William Rowe's evidential argument from gratuitous evil represents one of the most influential formulations. Rowe contends that instances of intense suffering which appear to serve no morally sufficient purpose provide compelling evidence against the existence of an omnipotent, omniscient, and perfectly good God. His argument rests on the claim that if such a God existed, apparently pointless suffering would not occur; yet examples of intense, seemingly purposeless suffering abound. From this, Rowe concludes that it is reasonable to believe that at least some evils are genuinely gratuitous. While various responses have been advanced within both Western and Islamic traditions, no single approach has proven entirely satisfactory. This article proposes a novel framework that integrates traditional responses within a hierarchical, knowledge-centered model. Drawing upon Qur'anic and Imami sources, it develops a cumulative response in which the epistemic function of suffering—the production of experiential awareness of human existential poverty and dependence upon God—serves as the organizing principle that structures other theodicies. The hierarchical cumulative model transforms the problem from an evidential obstacle into an opportunity for understanding suffering within a broader teleological and epistemic order. Rather than viewing suffering as merely a difficulty to be explained away, this approach recognizes it as an essential element in the divine pedagogical design for human beings, wherein the very experience of limitation and vulnerability becomes the means through which deeper existential truths are apprehended. The Epistemic Function of Suffering and the Cumulative Framework The foundational claim of this article is that suffering possesses an intrinsic epistemic dimension that transforms its apparent meaninglessness into existential significance. The knowledge produced through suffering is experiential rather than merely conceptual. In moments of intense suffering, human beings encounter the limits of their agency and self-sufficiency. The Qur'an repeatedly emphasizes human weakness: "And God created you in weakness" (Q 30:54) and "Man was created weak" (Q 4:28). Suffering functions to make this ontological reality experientially manifest, transforming abstract recognition into lived awareness. Within Islamic theology, suffering serves a pedagogical function. The Qur'anic concept of ibtilāʾ (testing) is not primarily about measuring faith but about refining the soul. As the Qur'an states: "We will surely test you with something of fear and hunger and loss of wealth and lives and fruits" (Q 2:155). The purpose is to cultivate virtues that cannot be developed in the absence of adversity. The Imami tradition further elaborates this dimension, with Imam Jaʿfar al-Ṣādiq (as) stating that God afflicts believers with tribulations to awaken them from heedlessness and refine their character. This pedagogical understanding is deeply embedded in the Islamic worldview, wherein every human experience—whether pleasant or painful—carries the potential for spiritual growth and deeper self-awareness. The Hierarchical Cumulative Model. Unlike standard cumulative approaches that simply list independent theodicies, this model organizes traditional responses around the epistemic function of suffering as the central organizing principle. The best possible world defense explains the regularity of natural order, but its deeper significance emerges when natural vulnerability is understood as a context for learning human limits. Free will theodicy explains moral evil, yet its full significance becomes apparent when communities experience the consequences of misused freedom and recognize their need for divine guidance. Divine testing reveals the formative role of trials in moving believers from theoretical belief to experiential conviction. Eschatological justice provides a framework for understanding that present suffering is not the whole moral horizon, suggesting that eschatological reward represents the culmination of the knowledge acquired through suffering. Skeptical theism, often criticized as merely defensive, is reinterpreted as contributing to the epistemic function itself: recognizing one's ignorance becomes a form of humility that is itself part of the knowledge produced through suffering. The model integrates these various theodicies by showing that each addresses a different dimension while remaining incomplete in isolation. When understood as nested dimensions of a single process—the formation of existential knowledge—the model achieves explanatory comprehensiveness. In this integrated vision, the traditional theodicies are not competing explanations but complementary perspectives, each illuminating a particular facet of the complex reality of human suffering within the divine economy. Rethinking Gratuitous Evil. The proposed framework demonstrates that what appears as gratuitous evil in Rowe's sense is actually an instrument for human existential transformation. No suffering is truly pointless; each instance contributes to the broader epistemic order within which human beings come to know themselves and their Creator. This transforms the evidential question from "Is each instance of suffering visibly justified here and now?" to "How does suffering contribute to the broader epistemic and eschatological order?" Conclusion This study has examined Rowe's evidential argument and proposed a knowledge-oriented cumulative response grounded in Qur'anic and Imami sources. The analysis has shown that the inference from apparently pointless suffering to the non-existence of God is not philosophically compelling once suffering is understood within a broader epistemic-teleological framework. The study's main contribution is the articulation of suffering's epistemic function in generating experiential awareness of human existential poverty and dependence upon God, and the development of a hierarchical cumulative model that integrates traditional theodicies around this epistemic center. Conventional responses to the problem of evil, while valuable, remain individually insufficient. When interpreted within the knowledge-oriented cumulative model, however, they gain explanatory coherence: natural law explains the mechanism of suffering, free will explains its moral dimension, testing explains its formative role, eschatology explains its ultimate fulfillment, and skeptical theism reminds us of our epistemic limitations. The proposed model thus transforms the question of gratuitous evil from an evidential obstacle into an existential opportunity. From this perspective, no suffering is genuinely gratuitous. The perceived meaninglessness of suffering reflects human epistemic limitation, not a defect in the divine order. Suffering serves as a teacher, awakening human beings from self-sufficiency, exposing existential vulnerability, and directing attention to the ultimate source of meaning. This knowledge forms the basis for genuine servitude and conscious relationship with God. What appears as evidence against divine goodness becomes, upon deeper examination, evidence of a more profound divine pedagogy. Rowe's argument loses its force when suffering is recognized not as pointless but as an indispensable instrument for human flourishing and fulfillment. References al-Kulaynī, M. ibn Y. (1407 AH). Al-Kāfī. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. al-Majlisī, M. B. (1403 AH). Biḥār al-anwār. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. al-Mufīd, M. ibn M. (1413 AH). Taṣḥīḥ iʿtiqādāt al-Imāmiyya. Qom: Kungirah-i Shaykh Mufīd. al-Ṭabāṭabāʾī, M. Ḥ. (1371 AH). Al-Mīzān fī tafsīr al-Qurʾān. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. Hume, D. (2007). Dialogues concerning natural religion. Oxford University Press. Mackie, J. L. (1955). Evil and omnipotence. Mind, 64(254), 200–212. Mobini, M. (2013). Earth's epistemic fruits for harmony with God. In J. P. McBrayer & D. Howard-Snyder (Eds.), The Blackwell companion to the problem of evil (pp. 296–308). Wiley-Blackwell. Plantinga, A. (1997). Falsafeh-ye Dīn: Khodā, Ekhtīyār va Sharr (M. Saʿīdī Mehr, Trans.). Muʾassaseh-ye Farhangī-ye Ṭahā. [In Persian] Rowe, W. L. (1979). The problem of evil and some varieties of atheism. American Philosophical Quarterly, 16(4), 335–341. Trakakis, N. (2007). The God beyond belief. Springer. Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (n.d.). Al-Tibyān fī tafsīr al-Qurʾān. Qom: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. Wainwright, W. J. (2011). Falsafeh-ye Dīn (ʿA. Kermānī, Trans.). Muʾassaseh-ye Āmūzishī va Pizhūhishī-ye Imām Khomeynī. [In Persian] | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Keywords: Gratuitous Evil, Cumulative Response, William Rowe, Islamic Theodicy, Epistemic Approach, Existential Poverty | ||
| مراجع | ||
|
فهرست منابع * قرآن کریم. ** نهجالبلاغه. (بیتا). (شریف رضی، گردآورنده). دارالهجرة. ابنبابویه، محمد بن علی. (۱۳۸۵ ش). علل الشرایع. مکتبه داوری. ابنبابویه، محمد بن علی. (۱۴۰۶ ق). التوحید. جامعه مدرسین. ابنبابویه، محمد بن علی. (۱۴۱۲ ق). من لایحضره الفقیه. جامعه مدرسین. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۹۲ ق). الاشارات و التنبیهات. منشورات بیدار. بحرانی، سید هاشم. (۱۳۷۴ ش). البرهان فی تفسیر القرآن (ج. ۲). مؤسسة البعثة. بروجردی، حسین. (۱۴۱۶ ق). جامع أحادیث الشیعة. دارالکتب الإسلامیة. پترسون، مایکل، هاسکر، ویلیام، رایشنباخ، بروس، و بازینجر، دیوید. (۱۳۷۶ ش). عقل و اعتقاد دینی (احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، مترجمان). طرح نو. پلانتینگا، الوین. (۱۳۷۶ ش). فلسفۀ دین: خدا، اختیار و شر (محمد سعیدیمهر، مترجم). مؤسسه فرهنگی طه. جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۰ ش). تفسیر موضوعی قرآن کریم (رحیق مختوم). اسراء. سیوطی، جلالالدین. (۱۴۰۴ ق). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. دارالفکر. صدرالمتألهین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم. (۱۴۱۰ ق). الأسفار الأربعة. دار احیاء التراث. طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۱ ش). المیزان فی تفسیر القرآن. دفتر انتشارات اسلامی. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ ق). تهذیب الاحکام. دارالکتب الإسلامیه. طوسی، محمد بن حسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار احیاء التراث العربی. عبادی، احمد، و امدادی ماسوله، محمد. (۱۴۰۴ ش). خداباوری و استدلال انباشتی. پژوهشهای فلسفی و کلامی، ۲۷(۲)، ۵-۳۵. علمالهدی، علی بن حسین (سید مرتضی). (۱۴۱۱ ق). الذخیره. نشر اسلامی. عیاشی، محمد بن مسعود. (۱۳۸۰ ش). تفسیر العیاشی. المکتبة العلمیة الإسلامیة. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (۱۴۰۵ ق). ارشاد الطالبین. مکتبه آیهالله مرعشی. فخررازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ ق). مفاتیح الغیب. دار احیاء التراث. فیضکاشانی، ملا محسن. (۱۴۱۵ ق). تفسیر الصافی. مکتبة الصدر. قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۰۴ ق). تفسیر القمی. دارالکتب الإسلامیة. کاپلستون، فردریک. (۱۳۷۶ ش). تاریخ فلسفه (غلامرضا اعوانی، مترجم). علمی و فرهنگی. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ ق). الکافی. دارالکتب الإسلامیة. مبینی، محمدعلی. (۱۳۹۷ ش). ثمرات معرفتی زمین برای هماهنگ شدن با خدا: یک تئودیسۀ اسلامی (پریسا شکورزاده، مترجم). در نعیمه پورمحمدی (سرپرست)، درباره شر: ترجمه مقالات برگزیده در فلسفه و الهیات شر (ج. ۱، صص. ۳۵۵–۳۷۸). مؤسسۀ فرهنگی طه. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ ق). بحار الأنوار. دار إحیاء التراث العربی. محمدرضایی، قاسم. (۱۳۹۰ ش). کلام جدید با رویکرد تطبیقی. دانشگاه مفید. محمدزاده، الهام، و نیرومند، رضا. (۱۳۸۹ ش). رهیافت ترکیبی در حل مسئلۀ شر. پژوهشهای فلسفی و کلامی، ۱۱(۳-۴)، ۹۹–۱۱۴. مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۴۰۵ ق). تعلیقه علی نهایة الحکمة. مؤسسه در راه حق. مطهری، مرتضی. (۱۳۸۸ ش). عدل الهی. صدرا. مفید، محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید). (۱۴۱۳ ق). الاختصاص. دارالمفید. میرداماد، محمدباقر. (۱۳۵۶ ش). قبسات. دانشگاه تهران. وینرایت، ویلیام جی. (۱۳۹۰ ش). فلسفۀ دین (علیرضا کرمانی، مترجم). مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. هاشمی، سید محسن، و محمدرضایی، محمد. (۱۴۰۴ ش). بررسی و نقد دیدگاه پل دریپر در مسئلۀ شر. پژوهشهای فلسفی و کلامی، ۲۷(۴)، ۹۱-۱۱۴. هیک، جان. (۱۳۷۶ ش). فلسفۀ دین (بهزاد سالکی، مترجم). الهدی.
ʿAlam al-Hudā, ʿA. b. Ḥ. (Sayyid Murtaḍā). (1990 AH). Al-Dhakhīrah. Nashr-e Islāmī. [In Arabic]
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 183 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 131 |
||