بررسی اختلاف مفسران فریقین درباره جایگاه ایمان حواریون | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| مقاله 4، دوره 12، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 52-76 اصل مقاله (2.13 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2026.14150.2542 | ||
| نویسندگان | ||
| مرضیه جدیدالاسلام* 1؛ سیده وحیده رحیمی2 | ||
| 1دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارفاسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| 2استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارفاسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و در چارچوب تفسیر تطبیقی، به بررسی اختلافنظر مفسران فریقین درباره جایگاه ایمان حواریون حضرت عیسی (ع) میپردازد. مسئله اصلی تحقیق، تعارض خوانشها از ایمان حواریون، از تردید ابتدایی تا یقین راسخ، در آیات مرتبط با آنان در سورههای «آلعمران»، «مائده» و «صف» است. اهمیت این مطالعه آن است که میکوشد با تحلیل سیاقی و مقایسه دیدگاههای تفسیری، راهی برای جمعبندی اختلافات و نزدیکسازی آرا ارائه کند. یافتهها نشان میدهد که منشا این اختلافات را باید در عواملی چون غفلت از سیاق و عرف زبانی، عدم تفکیک میان حقیقت و مجاز، ناسازگاریهای تاریخی و دخالت اجتهادهای تفسیری جستجو کرد. لذا بر پایه این تحلیل، طرح نظریه تکامل ایمان را بهجای خوانشهای تکبعدی پیشین پیشنهاد میکند. نظریهای که ایمان حواریون را فرآیندی تدریجی از مرحله آغازین تا رسیدن به یقینی استوار تبیین مینماید. برایناساس، ضعفهای مقطعی در گزارشهای قرآنی، بهمعنای نفی کمال نهایی آنان نیست. این پژوهش درنهایت، گامی در جهت کاهش تعارضات تفسیری و تقویت همگرایی در فهم قرآنی بهشمار میآید. | ||
| کلیدواژهها | ||
| جایگاه حواریون؛ تفسیر فریقین؛ سوره مائده آیه 112؛ تکامل ایمان حواریون؛ حواریون عیسی (ع) | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Comparative Analysis of Sunni and Shi‘i Exegetes’ Disagreements Regarding the Faith of the Disciples of Jesus (PBUH) in Verses 111–112 of Sūrah al-Mā’idah | ||
| نویسندگان [English] | ||
| MARZIEH Jadidalislam1؛ Sayed Wahide Rahimi2 | ||
| 1Ph.D. Candidate, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran | ||
| 2Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| This study employs a descriptive-analytical approach within the framework of comparative exegesis to examine the differences between Sunni and Shi‘i exegetes regarding the status of the faith of the disciples of Jesus (PBUH). The central issue addressed is the divergent interpretations of the disciples’ faith in the Qur’anic verses concerning them, particularly whether their faith reflects initial doubt or steadfast certainty, as portrayed in Sūrahs Āl ʿImrān (Qur’an 3), al-Mā’idah (Qur’an 5), and al-Ṣaff (Qur’an 38). The significance of this study lies in its attempt to reconcile these interpretive differences and to bring exegetical perspectives into closer alignment through contextual analysis and comparative evaluation of exegetical views. The findings reveal that the roots of these disagreements may be traced to factors such as insufficient attention to textual context and linguistic convention, failure to distinguish between literal and figurative expression, historical inconsistencies, and the influence of exegetical reasoning. Based on this analysis, the study proposes the theory of the evolution of faith as an alternative to earlier one-dimensional interpretations. According to this theory, the disciples’ faith developed gradually from its initial stages to the attainment of firm and unwavering certainty. Consequently, the temporary shortcomings reflected in certain Qur’anic accounts should not be understood as negating their ultimate spiritual perfection. The study ultimately contributes to reducing exegetical tensions and fostering greater convergence in Qur’anic understanding. Extended Abstract Introduction Exegetical discussions within the Sunni and Shi‘i traditions concerning the nature of the faith of the disciples of Jesus (PBUH) in the Holy Qur’an have long been characterized by divergent interpretations. In verse 52 of Sūrah Āl ʿImrān (Qur’an 3), verses 111–113 of Surah al-Mā’idah (Qur’an 5), and verse 14 of Surah al-Ṣaff (Qur’an 38), the disciples, as the chosen companions of Jesus, constitute the focal point of an exegetical debate surrounding their request for the “Heavenly Table Spread” (al-Mā’idah). While some exegetes interpret this request as evidence of an initial deficiency in faith and lingering doubt, others regard it as an expression of the desire to attain a higher degree of certainty and a deeper level of inward conviction. Employing an analytical-comparative approach, this study seeks to re-examine the relevant Qur’anic concepts through a systematic contextual analysis while clarifying the stages of faith and the role of divine testing in strengthening religious belief. Moving beyond purely formal dichotomies, it aims to develop a coherent understanding of the disciples’ spiritual trajectory. At the national level, the significance of this study lies in its potential to reduce exegetical fragmentation and promote methodological convergence among Islamic schools of thought. At the international level, it contributes to clarifying the status of these figures, who occupy a shared place within the Abrahamic religious traditions, and to examining the relationship between miracle, certainty, and human agency. Despite a number of scattered studies on the subject, a systematic and critical investigation of the underlying causes of these divergent interpretations remains lacking. Accordingly, the principal research question of this study is as follows: What epistemological foundations and exegetical indicators have shaped the divergent interpretations advanced by Sunni and Shi‘i exegetes concerning the nature of the disciples’ faith? The originality of this study lies in its formulation of the “Theory of the Perfection of Faith,” a model that views the disciples’ faith not as a binary opposition between doubt and certainty, but rather as a gradual developmental process in which temporary weaknesses do not negate their ultimate spiritual perfection. To achieve this objective, the views of Sunni and Shi‘i exegetes were collected through descriptive-analytical and contextual-exegetical methods. Following their classification and a critical examination of their theological and linguistic foundations, these views were subjected to comparative analysis in order to clarify the points of convergence and divergence between the two exegetical traditions and to propose an effective framework for reducing exegetical disagreements. Research Findings The findings of this study may be organized under three principal axes, encompassing the analysis of exegetical interpretations and the formulation of a comprehensive explanatory framework. Examining the Foundations of Exegetical Divergence: The present study demonstrates that the two opposing interpretations of the disciples’ faith are grounded in distinct interpretive premises: a) The Deficiency Reading: This interpretation is based on literalist and syntactic considerations, including the linguistic context of the disciples’ request for the Heavenly Table Spread and the apparent reproach expressed by Jesus (PBUH), as well as on narrative chronology, which situates the event at the initial stage of their faith. Within this framework, faith is conceived as a binary category defined by either doubt or certainty. b) The Perfection Reading: This interpretation is grounded in the thematic context of the Qur’an, particularly the characterization of the disciples as Anṣār Allāh (“Helpers of God”), as well as in mystical and theological principles. According to this reading, the request for the Heavenly Table Spread does not originate in doubt; rather, it reflects the dynamic nature of faith and its progression from transmitted certainty to inward spiritual witnessing, culminating in the attainment of the station of the shāhidīn (“witnesses”). Fundamental Factors Underlying the Divergence: A critical analysis of the exegetical views indicates that these conflicting interpretations stem from several factors, including the conflation of literal and figurative language, inconsistency with the contextual coherence of the Qur’anic discourse, insufficient attention to the linguistic conventions of the period of revelation, historical inconsistencies, and interpretive judgments concerning the referents of pronouns. Collectively, these factors have contributed to the emergence of a dichotomy between portrayals of the disciples’ faith as either deficient or firm and exemplary. Conclusion Through a comparative analysis of Sunni and Shi‘i exegetical perspectives on verses 111–113 of Sūrah al-Mā’idah (Qur’an 5), this study demonstrates that the exegetical dispute concerning the faith of the disciples originates from two contrasting interpretive approaches: the Deficiency Reading, grounded in the apparent linguistic features of the text and the assumption of initial doubt, and the Perfection Reading, grounded in thematic context and the aspiration for a higher degree of certainty. The roots of this divergence lie in methodological differences among exegetes regarding the interpretation of linguistic convention, the identification of pronominal referents, and the maintenance of contextual coherence. Moving beyond formal dichotomies, this study advances the “Theory of the Perfection of Faith” as a more comprehensive explanatory model for understanding the status of the disciples. According to this theory, the disciples’ spiritual development constitutes a gradual and multi-layered process in which temporary weaknesses not only fail to obstruct perfection but also function as divine tests that enhance cognitive and spiritual capacities. Consequently, such temporary deficiencies do not negate the ultimate perfection of their faith. By integrating exegetical evidence from both Sunni and Shi‘i traditions while preserving contextual coherence, this theory presents an eschatological understanding of the disciples’ faith, affirming their exalted spiritual status as exemplars of sincerity and firmly established certainty. References Baḥrānī, Hāshim. (1415 AH). Al-Burhān fī Tafsīr al-Qurʾān. Bunyād-i Biʿthat Publications. [In Arabic]. Ibn Abī Ḥātim, ʿAbd al-Raḥmān. (1419 AH). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm Musnadan ʿan al-Rasūl. Maktabat Nizār Muṣṭafā al-Bāz. [In Arabic]. Ibn Shahrāshūb Māzandarānī, Muḥammad ʿAli. (1410 AH). Mutashābih al-Qurʾān wa Mukhtalifuh. Bidār [In Arabic]. Javadi Amoli, ʿAbdullah. (1390 SH). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm. Isrāʾ Publications. [In Persian]. Rashīd Riḍā, Muḥammad. (1424 AH). Tafsīr al-Manār. Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]. Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. (1412 AH). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān (Tafsīr al-Ṭabarī). Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]. Ṭabāṭabāʾī, Muḥammad Ḥusayn. (1374 SH). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. [In Arabic]. Ṭabrisī, Faḍl ibn al-Ḥasan. (1372 SH). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Nāṣir Khusro [In Arabic]. Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]. Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1407 AH). Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl. Dār al-Kutub al-ʿArabiyyah. [In Arabic]. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Status of the Disciples؛ Sunni and Shi‘i Exegeses؛ Sūrah al-Mā’idah, Verse 112؛ Perfection of the Disciples’ Faith؛ Disciples of Jesus (PBUH) | ||
| اصل مقاله | ||
|
چکیده مفصل این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و در چارچوب تفسیر تطبیقی، به بررسی اختلافنظر مفسران فریقین درباره جایگاه ایمان حواریون حضرت عیسی (ع) میپردازد. مسئله اصلی تحقیق، تعارض خوانشها از ایمان حواریون، از تردید ابتدایی تا یقین راسخ، در آیات مرتبط با آنان در سورههای «آلعمران»، «مائده» و «صف» است. اهمیت این مطالعه آن است که میکوشد با تحلیل سیاقی و مقایسه دیدگاههای تفسیری، راهی برای جمعبندی اختلافات و نزدیکسازی آرا ارائه کند. یافتهها نشان میدهد که منشا این اختلافات را باید در عواملی چون غفلت از سیاق و عرف زبانی، عدم تفکیک میان حقیقت و مجاز، ناسازگاریهای تاریخی و دخالت اجتهادهای تفسیری جستجو کرد. لذا بر پایه این تحلیل، طرح نظریه تکامل ایمان را بهجای خوانشهای تکبعدی پیشین پیشنهاد میکند. نظریهای که ایمان حواریون را فرآیندی تدریجی از مرحله آغازین تا رسیدن به یقینی استوار تبیین مینماید. برایناساس، ضعفهای مقطعی در گزارشهای قرآنی، بهمعنای نفی کمال نهایی آنان نیست. این پژوهش درنهایت، گامی در جهت کاهش تعارضات تفسیری و تقویت همگرایی در فهم قرآنی بهشمار میآید. کلید واژگان: جایگاه حواریون، تفسیر فریقین، سوره مائده آیه 112، تکامل ایمان حواریون، حواریون عیسی (ع)
مقدمه مطالعات تفسیری فریقین در باب کیفیت ایمان حواریون حضرت عیسی (ع) در قرآن کریم، همواره دستخوش خوانشهای متعارض بودهاست. در آیات ۵۲ سوره آلعمران، ۱۱3-۱۱1 سوره مائده و ۱۴ سوره صف، حواریون بهعنوان یاران برگزیده، بستر تقابل تفسیری پیرامون درخواست «مائده آسمانی» را فراهم آوردهاند؛ بهگونهای که گروهی از مفسران، این درخواست را نشانه نقصان و تردید اولیه و گروهی دیگر، آن را نماد طلب ارتقای یقین و تعمیق باور قلبی دانستهاند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی ضمن تبیین مراتب ایمان و نقش آزمونهای الهی در تحکیم باورهای دینی، در پی بازخوانی نظاممند مفاهیم قرآنی از طریق تحلیلهای سیاقی است تا با عبور از تقابلهای صوری، به فهمی منسجم از سیره حواریون دست یابد. اهمیت این مطالعه در سطح ملی، در کاهش تشتتهای تفسیری و تقویت همگرایی روششناختی میان مذاهب اسلامی و در سطح بینالمللی، در تبیین جایگاه این چهرههای مشترک ادیان ابراهیمی و واکاوی پیوند میان معجزه، یقین و اراده انسانی نهفته است. با وجود پژوهشهای پراکنده، همچنان فقدان مطالعات نظاممند و انتقادی در واکاوی علل این دو خوانش متعارض محسوس است. از اینرو، پرسش اصلی این پژوهش بدین شرح است: مبانی معرفتشناختی و قرائن تفسیری شکلدهنده به خوانشهای متعارض مفسران فریقین پیرامون ماهیت ایمان حواریون چیست؟ نوآوری این نوشتار در ارائه «نظریه تکامل ایمان» است؛ الگویی که ایمان حواریون را نه بهعنوان تقابل دوقطبی (شک/ یقین) بلکه بهمثابه فرآیندی تدریجی مینگارد و در آن ضعفهای مقطعی، نافی کمال نهایی آنان نیست. در راستای تحقق این هدف، نظر مفسران فریقین با روش «توصیفی-تحلیلی» و «تفسیر سیاقی» استخراج و پس از طبقهبندی و نقد مبانی کلامی و زبانی، مورد مقایسه تطبیقی قرار گرفتهاست تا ضمن تبیین وجوه اشتراک و افتراق مکاتب، الگویی کارآمد برای کاهش تعارضات تفسیری ارائه گردد. یافته های پژوهش یافتههای این تحقیق در سه محور تحلیل خوانشهای تفسیری و ارائه چارچوبی جامع، صورتبندی میشود:
۱. واکاوی مبانی واگرایی تفسیری: پژوهش حاضر نشان میدهد که دو رویکرد متضاد در تبیین ایمان حواریون، بر دو ساحت متفاوت استوار است: الف) خوانش نقصان: بر مبانی «تحتاللفظی» و «نحوی» (نقد سیاق کلامی درخواست مائده و توبیخ ظاهری حضرت عیسی (ع)) و «گاهشماری روایی» (تفسیر واقعه به آغاز ایمان) متمرکز است که ایمان را مقولهای دوقطبی (شک/ یقین) میبیند. ب) خوانش کمال: بر «سیاق موضوعی» قرآن (توصیف حواریون به «انصارالله») و «مبادی عرفانی-کلامی» استوار است که طلب مائده را نه خاستگاه تردید بلکه تجلّی پویایی ایمان برای عبور از یقین شنیداری به شهود قلبی و نیل به مقام «شاهدین» تفسیر میکند. ۲. عوامل بنیادین واگرایی: تحلیل انتقادی آرا نشان میدهد دو خوانش متعارض، ریشه در خلط میان حقیقت و مجاز زبانی، ناسازگاری با انسجام سیاقی قرآن، غفلت از عرف گفتاری عصر نزول، تناقض با تناقض تاریخی، اجتهاد در مرجع ضمیر دارد و به شکلگیری دوگانهای میان تصویر «ایمان ناقص» و «ایمان راسخ و ممتاز» انجامیدهاست. نتیجه گیری این پژوهش با تحلیل تطبیقی آرای فریقین در آیات ۱۱3-۱۱1 مائده، نشان داد که تعارض تفسیری پیرامون ایمان حواریون، برخاسته از دو رویکرد متضاد است: خوانش نقصان (مبتنی بر ظواهر زبانی و تردید اولیه) و خوانش کمال (مبتنی بر سیاق موضوعی و طلب ارتقای یقین). ریشه این واگرایی، در تفاوت روششناختی مفسران در تفسیر عرف گفتاری، مرجعیابی ضمایر و انسجام سیاقی نهفته است. این پژوهش با عبور از تقابلهای صوری، نظریه «تکامل ایمان» را بهعنوان الگویی برتر برای تبیین جایگاه حواریون ارائه میدهد. براساس این نظریه، سیر ایمانی حواریون فرآیندی تدریجی و ذومراتب است؛ بدینمعنا که ضعفهای مقطعی نه تنها مانع کمال نیست بلکه به مثابه آزمونهای الهی برای ارتقای ظرفیتهای معرفتی عمل کرده و نافی کمال نهایی ایمان ایشان نخواهد بود. این نظریه با تلفیق شواهد تفسیری فریقین و حفظ انسجام سیاق، ایمان حواریون را از منظری فرجامشناختی، در مقام رفیع اخلاص و یقین تثبیتشده تبیین مینماید.
منابع ابنابیحاتم، عبدالرحمن. (۱۴۱۹ ق). تفسیر القرآن العظیم مسندا عن الرسول. مکتبه نزار مصطفى الباز. ابنشهرآشوب مازندرانی، محمدعلی. (1410 ق). متشابه القرآن و مختلفه. انتشارات بیدار. بحرانی، هاشم. (1415 ق). البرهان فی تفسیر القرآن. بنیاد بعثت. جوادی آملی، عبدالله. (1390). تسنیم تفسیر قرآن کریم. انتشارات اسراء. رشید رضا، محمد. (1424 ق). المنار. دارالمعرفه. زمخشری، محمد. (1407 ق). الکشاف عن حقایق الغوامض التنزیل. دارالکتب العربی. طبری، محمد. (1412 ق). جامعالبیان فی تفسیر القرآن (تفسیر طبری). دارالمعرفه. طوسی، محمد. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دارالاحیاء التراث العربی. طباطبایی، محمدحسین. (1374). المیزان فی تفسیر قرآن. دفتر انتشارات اسلامی. طبرسی، فضل. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصر خسرو. | ||
| مراجع | ||
|
آلوسی، محمود (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت. دار الکتب العلمیة.
أبوشهبه، محمد (1408). الاسرائیلیات و الموضوعات فی کتب التفسیر. دمشق. مکتبة السنة.
ابنبابویه، محمد (1400ق). امالی صدوق، بیروت. اعلمی
ابنبابویه، محمد (1398ق). خصال، قم. جامعه المدرسین.
ابنبابویه، محمد (1378ق). عیون اخبارالرضا، تهران. نشرجهان.
ابنکثیر، اسماعیل (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت. دارالکتب العلمیة.
ابنعاشور، محمد طاهر (1394ق). تفسیر ابن عاشور. بیروت. موسسه تاریخ العربی.
ابن جوزی، عبدالرحمن (1422ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دارالکتب العربی.
ابنعربی، محمد (1422ق). تفسیر إبن عربی. بیروت. دارالإحیاء التراث العربی.
ابن عجیبه، احمد (1419). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. مصر. حسن عباس زکی.
ابن جزی غرناطی، محمد (1416). کتاب التسهیل لعلوم التنزیل. بیروت. شرکة دار الأرقم إبن أبی أرقم.
ابن عطیه اندلسی، عبدالحق (1422). المحرر الوجیز فی کتاب التفسیر العزیز. بیروت. دارلکتب العلمیه .
ابوحیان، محمد (1420) . البحر المحیط فی التفسیر. بیروت. دارالفکر.
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن (۱۴۱۹ ق). تفسیر القرآن العظیم مسنداً عن الرسول، مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابنشهرآشوب مازندرانی، محمد علی(1410ق). متشابه القرآن و مختلفه. قم. انتشارات بیدار.
احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم. مکتب الإعلام الإسلامی.
ابوالسعود، محمد (بیتا). إرشاد العقل السلیم إلى مزایا الکتاب الکریم. بیروت. دار إحیاء التراث العربی
ابوالفتوح رازی، حسین (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد. آستان قدس رضوی.
بحرانی، هاشم (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. بنیاد بعثت.
بیضاوی، عبدالله (1418ق). انوار التنزیل و أسرار التاویل. بیروت. دارالإحیاء التراث العربی.
بغدادی، علی (1415ق). لباب التاویل فی معانی التنزیل. بیروت. دار الکتب العلمیه.
برهانالدین کرمانی، محمود بن حمزة بن نصر، (1416). غرائب التفسیر وعجائب التأویل. دار القبلة للثقافة الإسلامیة.
ثعلبی، احمد (1422ق). الکشف و البیان المعروف تفسیر ثعلبی. بیروت: دارالإحیاء التراث العربی.
جرجانی، حسین (۱۳۷۷)، جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن، انتشارات دانشگاه تهران.
جوادی آملی، عبدالله (1390). تسنیم تفسیر قرآن کریم. قم. انتشارات اسراء.
جزائری، ابوبکر جابر (1416ق). الأیسر التفاسیر للکلام العلی الکبیر. مدینه. مکتبة العلوم و الحکم.
حقی ، اسماعیل بن مصطفی (بیتا). تفسیر روح البیان. بیروت. دارالفکر.
حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین (1363). تفسیر اثنا عشری. انتشارات میقات
حر عاملی، محمد (1409). تفصیل وسائل الشیعة فی تحصیل مسائل الشریعة. مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.
حنفی الرازی، زین الدین (1420). مختار الصحاح . مکتبة العصریة.
خطیب، عبدالکریم (1424ق). التفسیر القرآنی للقرآن. بیروت. دارالفکر العربی.
دخیل، علی محمد علی (1422ق). الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
دروزه، محمد عزة (1421ق). التفسیر الحدیث: ترتیب السور حسب النزول. بیروت. دارالغرب الإسلامی.
راغب اصفهانی، حسین (1412ق). مفردات. بیروت. دارالقلم.
رشید رضا، محمد (1424ق). المنار. بیروت. دارالمعرفة.
زمخشری، محمد (1407ق). الکشاف عن حقایق الغوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت. دارالکتب العربی.
سعدی، عبدالرحمن (1408ق). تیسیر الکریم الرحمن فی تفیسر کلام المنان. بیروت. مکتبة النهضة العربیة.
سمرقندی، نصر (1416ق). تفسیر سمرقندی. بیروت. دارالفکر.
سیوطی، عبدالرحمن (1394ق). الإتقان فی علوم القرآن. مصر. الهیئة المصریة لعامة للکتاب.
سبزواری نجفی، محمد (1419ق). ارشاد الأذهان فی تفسیر القرآن. لبنان. دارالتعارف للمطبوعات.
شوکانی، محمد (1414ق). فتح القدیر. دمشق. دار إبن کثیر.
شعراوی، محمد متولی (1991م). تفسیر شعراوی. بیروت. اخبار الیوم.
شاکر، محود کاظم (1379). ریشهیابی اختلافات تفسیری، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ش23، ص46-58.
صادقی تهرانی، محمد (1365ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. قم. فرهنگ اسلامی.
صادقی تهرانی، محمد (1419).البلاغ فی تفسیر القران. قم. فرهنگ اسلامی.
طبری، محمد (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر طبری). لبنان. دارالمعرفة.
طوسی، محمد (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت. دارالإحیاء التراث العربی.
طباطبایی، محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر قرآن. قم. دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران. ناصر خسرو.
طباطبایی یزدی، محمد کاظم، (1406ق). العروه الوثقی. قم. اسماعیلیان
طنطاوی، محمدسید (1997م). التفسیر آلوسیط للقرآن الکریم. مصر. نهضة المصر.
طیب، عبدالحسین (1369ش). أطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران. اسلام.
عروسی حویزی، عبدعلی (1415ق). نور الثقلین. قم: اسماعیلیان. چهار.
غلامرضایی، هادی، (1403). بررسی شخصیت حواریون از نگاه مفسران فریقین، مطالعه تفسیری آلاء الرحمن، ش7، صص21-47
فخر رازی، محمد (1420ق). التفسیر الکبیر. بیروت. دار الإحیاء التراث الإسلامی.
فضلالله، محمدحسین (1419ق). من وحی القرآن. بیروت. دارالملاک.
فنیسان، سعودبن عبدالله، (1418). اختلاف المفسرین اسبابه و آثاره، ریاض. دار الشبیلیا.
فراهیدی، خلیل، (1410). العین. انتشارات هجرت
فیض کاشانی، محمد (1415ق). الصافی. تهران. مکتبه الصدر.
قرطبی، محمد بن أحمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران. ناصر خسرو.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا (1368). کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران. سازمان چاپ و انتشارات وزارت اسلامی.
قشیری، عبدالکریم (بیتا). لطائف الاشارات. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
کاشانی، ملافتحالله (1336ش). المنهج الصادقین فی إلزام المخالفین. تهران. کتابفروشی اسلامیه.
کلینی، محمد (1407). الکافی. تهران. دارالکتب الإسلامیة.
مقاتل بن سلیمان (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت. دارالإخیاء الراث العربی.
مغنیه، محمدجواد (1412ق). التفسیر الکاشف. قم. دارالکتب الإسلامی.
ماوردی، علی (1412). النکت و العیون. بیروت، دارالکتب العلمیه.
مصطفوی، حسن (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران . بنگاه ترجمه و نشر کتاب
مراغی، احمد (بیتا)، تفسیر المراغی، دار الاحیاء التراث العربی
مظهری، ثناء الله (1412). التفسیر المظهری. پاکستان. مکتبه الرشدیه.
مکارم شیرازی، ناصر (۱421)، الامثل فی التفسیر کتاب الله المنزل. قم. مدرسه امام علی بن ابیطالب.
مجلسی، محمدباقر، (1403). بحار الأنوار. بیروت. دار إحیاء التراث العربی.
نجفی خمینی، محمد جواد (1398). تفسیر آسان، انتشارات الاسلامیه.
نیشابوری، نظام الدین حسن (1416). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت. دارلکتب العلمیه
نوری جو کندان، فریبا؛ حسینی، سید معصوم (1402). بررسی انتقادی روایات تفسیری ذیل آیات ۱۱۲ تا ۱۱۵ سوره مائده، تفسیر پژوهی، ش19، صص380-400.
نقوی، حسین؛ مجید پور، رضایی، (1399). جایگاه حواریون در قرآن، معرفت، ش276، صص9-20 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 208 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 108 |
||