همافزایی نظریه ارواحِ معانی، مقاصد شریعت و هرمنوتیک در تحول علوم انسانی | ||
| دوفصلنامه فلسفه علوم انسانی اسلامی | ||
| دوره 1، شماره 1، اسفند 1404، صفحه 13-50 اصل مقاله (4.26 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/phih.2025.13876.1002 | ||
| نویسنده | ||
| مهدی شوشتری* | ||
| عضویت هیئت علمی دانشکده شهید محلاتی قم | ||
| چکیده | ||
| پروژه اسلامیسازی علوم انسانی در دهههای اخیر با چالشهای ساختاری در سه عرصه اصلی مواجه بوده است: معناشناسی مفاهیم، غایتشناسی ارزشی و روششناسی تولید دانش. غفلت از پیوند میان این سه عرصه در رویکردهای منفرد، سبب شده است که تولید نظریه در این حوزه، اغلب یا فاقد عمق مفهومی باشد، یا جهتگیری ارزشی نداشته باشد و یا از سازوکار عملی و کارآمد بی بهره بماند. این پژوهش با هدف رفع این کاستیها، چهارچوبی تلفیقی تحت عنوان «مدل سهوجهی معنا، غایت، روش» ارائه میکند که حاصل همافزایی سه منظومه فکری است: نظریه ارواح معانی بهعنوان مبنای معناشناسی وجودی، نظریه مقاصد شریعت بهعنوان چهارچوب غایتشناسی ارزشی و هرمنوتیک عقلگرای اسلامی شهید صدر بهعنوان روششناسی استقرایی. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی و استنتاج تلفیقی است. دادهها از متون تفسیری، اصولی و فلسفی گردآوری شده و با استفاده از روش تحلیل توصیفی، تطبیق مقاصدی و استقراء نظاممند مورد بررسی قرار گرفتهاند. برای اعتبارسنجی مدل، یک نمونهپژوهی در حوزه «طراحی برنامه تربیت اسلامی» اجرا شد. یافتهها نشان میدهد چرخه سهمرحلهایِ «کشف معنا - تنظیم غایت - تدوین روش»، نهتنها قابلیت بازتولید مفاهیم وحیانی در قالب اهداف ارزشمدار را دارد، بلکه میتواند این اهداف را از طریق سازوکار عقلانی و استقرایی به سیاستها و اقدامات عملیاتی تبدیل کند. نوآوری اصلی پژوهش در ارائه یک مدل چرخهای و بازنگر است که پیوندی پایدار میان بنیان مفهومی، اهداف ارزشی و ابزار روشی برقرار میسازد و از خطرات تقلیلگرایی، کلیگویی و ابزارزدگی میرهاند. این مدل قابلیت بومیسازی در زیرشاخههای مختلف علوم انسانی اسلامی و کاربرد در برنامهریزی آموزشی، سیاستگذاری فرهنگی و توسعه نظریههای اجتماعی را داراست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ارواح معانی؛ مقاصد شریعت؛ هرمنوتیک عقلگرای اسلامی؛ معناشناسی وجودی؛ غایتشناسی ارزشی؛ روششناسی استقرایی؛ علوم انسانی اسلامی | ||
| مراجع | ||
|
ابنعاشور، محمدطاهر. 1978. مقاصد الشریعة الاسلامیة. تونس: مصنع الکتاب. آزاد، علیرضا. 1391. تفسیر قرآن و هرمنوتیک. قم: بوستان کتاب. اکبرنژاد، غلامرضا. 1402. «مطالعه تطبیقی اهداف دوره ابتدایی ایران و فنلاند». مطالعات تطبیقی تربیت معلم، ۲ (۱). اکبری، رضا و دیگران. 1393. «بازخوانی نظریه شهید صدر در تفسیر موضوعی قرآن کریم با تکیه بر اندیشه هرمنوتیکی گادامر». مطالعات قرآن و حدیث، ۷ (۲). خمینی، سیدروحالله. 1381. مصباح الهدایة إلی الخلافة و الولایة. چ. ۴. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی. پایا، علی. ۱۳۸۶. «ملاحظه نقادانه درباره دو مفهوم علم دینی و علم بومی». حکمت و فلسفه، ۳ (۲ و ۳)، پیاپی 11: 39. پایا، علی. 1393. «علم دینی آری یا نه؟ مناظره مکتوب پایا و سوزنچی». علوم انسانی صدرا، (۹): 363-416. پورحسن، قاسم. 1384. هرمنوتیک تطبیقی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. چناری، محسن و دیگران. 1403. «بررسی و مقایسه نظام آموزشی ایران و فنلاند». نشریه پایاشهر. حسنی، اسماعیل. 1426. نظریه المقاصد عند الامام محمد الطاهر العاشور. دمشق: المعهد العالمی للفکر الاسلامی. حسنی، حمیدرضا و مهدی علیپور. 1389. پارادایم اجتهادی دانش دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. دلاور، علی. 1374. مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی. تهران: رشد. ریختهگران، محمدرضا. 1378. منطق و مبحث علم هرمنوتیک تهران: کنگره. ریسونی، احمد. 1991 م. نظریه المقاصد عند الامام الشاطبی. رباط: دارالامان. سروش، عبدالکریم. 1370. تفرج صنع. ج 2. تهران: سروش. سعیدی روشن، محمدباقر. 1383. تحلیل زبان قرآن و روششناسی فهم آن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. شاطبی، ابراهیمابنموسی. بیتا. الموافقات فی اصول الاحکام. بیروت: دارالمعرفه. شریفی، احمدحسین. 1393. «ویژگیهای موضوع علوم انسانی و دلالتهای روششناسانه و غایتشناسانه آنها». معرفت فلسفی. ۱۳ (۳). شریفی، احمدحسین. 1397. نظریهپردازی اسلامی در علوم انسانی. تهران: آفتاب توسعه. صدر، محمدباقر. 1359. مبانی منطقی استقراء. مترجم: احمد فهری زنجانی. تهران: پیام آزادی. صدر، محمدباقر. 1410 الف. اقتصادنا (در مجموعه کامل تألیفات شهید صدر، ج 10). بیروت: دارالتعارف. صدر، محمدباقر. 1410 ب. المدرسة القرآنیه (در مجموعه کامل تالیفات شهید صدر، ج 13). بیروت: دارالتعارف. طباطبایی، سیدمحمدحسین. 1417. المیزان فی تفسیرالقرآن. چ ۵. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. عدنان القطیفی، السیدمنیرسید. 1414. الرافد فی اصول الفقه. قم: نشر مکتب آیتالله السید السیستانی. غزالی، ابوحامد محمد. ۱۴۱۶. مجموعة رسائل الامام الغزالی. بیروت: دارالفکر. غزالی، ابوحامد محمد. 1411. جواهر القرآن. الطبعة الثالثة. بیروت: دار احیاءالعلوم. غلامی، رضا. 1397. معنا و مبنای علوم اسلامی. تهران: آفتاب توسعه. فروند، ژولین. 1372. نظریههای مربوط به علوم انسانی. ترجمه علیمحمد کاردان. چ 2. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. قربانخانی، امید. 1400. «مطالعه تطبیقی گفتوگو با متن در روش تفسیری شهید صدر و رویکرد هرمنوتیک گادامر». پژوهشهای تفسیر تطبیقی. ۸ (۱). گلشنی، مهدی. 1380. «از علم سکولار تا علم دینی». تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. مطهری، مرتضی. 1386. آشنایی با قرآن. تهران: انتشارات صدرا. نصیری، مهدی. 1387. اسلام و تجدد. تهران: کتاب صبح. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. 1417. بحوث فی علم الاصول، تقریر درس آیت الله صدر. بیجا: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه. واعظی، احمد. 1389. درآمدی بر هرمنوتیک. چ ۶. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه. یوسفزاده، حسن و محمدعلی نظری. 1394. «مقایسه روششناسی شهید صدر و ایزتسو در جهت ارائه الگویی روششناختی درباره کشف نظریه قرآن». پژوهشنامه علوم انسانی اسلامی. (3): 16-37. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 16 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 18 |
||
