تمثیل و کارکردهای آن در مکتوبات مولانا | ||
| پژوهش های دستوری و بلاغی | ||
| مقاله 1، دوره 15، شماره 28، دی 1404، صفحه 1-20 اصل مقاله (1.51 M) | ||
| نوع مقاله: بلاغی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/jls.2025.12722.1687 | ||
| نویسنده | ||
| طاهره ایشانی* | ||
| دانشیار زبان و ادبیات فارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| تمثیل یکی از مهمترین ابزارهای بیانی در آثار مولاناست که او از آن برای تفهیم مفاهیم عرفانی، اخلاقی و تعلیمی بهره برده است. نامههای مولانا که مخاطبانی از طیفهای مختلف اجتماعی دارد، سرشار از تمثیلهای کوتاه و بلندی است که برای اهداف گوناگون نوشته شدهاند. بررسی نظاممند تمثیلهای موجود در نامههای مولانا (مکتوبات) تاکنون مورد توجّه جدّی قرار نگرفته است. این پژوهش با رویکردی توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر تحلیل آماری، به بررسی انواع تمثیلهای به کار رفته در نامههای مولانا و کارکردهای بلاغی آنها میپردازد و در پی پاسخ به این پرسشهاست که مولانا در مکتوبات از چه تمثیلهایی بهره گرفته است، کدام تمثیلها بیشترین کاربست را داشته و این تمثیلها چه کارکردهایی در نامههای وی داشتهاند؟ نتایج بدست آمده گویای آن است که مولانا در نامههای خود بیشتر، از تمثیلهای توصیفی استفاده کرده است و تمثیلهای روایی کاربرد محدودتری داشتهاند. ارسالالمثل که از جمله تمثیلهای کوتاه به شمار میرود، بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده است که نشان از تلاش مولانا برای تأکید، اقناع و مشروعیتبخشی به سخنانش از طریق بهرهگیری از خرد عامّه و سنّتهای زبانی دارد. از سوی دیگر، کارکردهای تبیینی و انگیزشی بیشترین سهم را در مکتوبات مولانا داشتهاند؛ درحالیکه کارکردهای استدلالی و انتقادی بسامد کمتری دارند. این مسئله گویای آن است که مولانا در نامههای خود بیشتر به هدایت عملی مخاطبان و ایجاد انگیزش در آنها توجّه داشته تا ارائۀ استدلالهای پیچیده. بنابراین، این پژوهش با ارائۀ شناختی دقیق از شیوههای بهرهگیری مولانا از تمثیل در مکتوبات، میتواند به درک بهتر سبک بلاغی و ارتباطی او در نامههایش کمک کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مولانا؛ مکتوبات (نامهها)؛ تمثیل؛ کارکردهای تمثیل؛ بلاغت | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Allegory and Its Rhetorical Functions in Mowlana’s Maktubat | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Tahereh Ishany | ||
| Associate Professor of Persian Language and Literature, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Allegory constitutes one of the most significant rhetorical strategies in Mowlana’s literary corpus, serving as a means to express mystical, ethical, and didactic ideas. His Maktubat (Letters), addressed to audiences from diverse social backgrounds, abound with both brief and extended allegories written for a variety of communicative purposes. Despite the prominence of this device, a systematic study of the allegories found in Mowlana’s Maktubat has so far received limited scholarly attention. Adopting a descriptive–analytical methodology supported by statistical analysis, the present study examines the types of allegories employed in Mowlana’s letters and their corresponding rhetorical functions. It seeks to answer the following questions: What kinds of allegories does Mowlana use in the Maktubat? Which types appear most frequently? And what rhetorical or communicative purposes do they serve? The findings indicate that Mowlana predominantly employs descriptive allegories, whereas narrative allegories occur less frequently. Among the various forms, proverbial allegories (ersal al-mathal)—short, proverbial expressions encapsulating popular wisdom—show the highest frequency. This pattern reflects Mowlana’s intent to emphasize, persuade, and legitimize his discourse through the use of collective wisdom and traditional linguistic forms. Conversely, extended allegories, such as fables and parables, appear only occasionally. This scarcity may be attributed to the inherently practical and instructional nature of the Maktubat, which demands brevity and clarity rather than elaborate narrative form Furthermore, the functional analysis demonstrates that explanatory and motivational functions predominate in Mowlana’s letters, while argumentative and critical functions appear less frequently. This suggests that Mowlana’s primary purpose in his epistolary discourse was to offer moral guidance and inspire spiritual transformation, rather than to construct complex argumentative reasoning. By providing a detailed understanding of Mowlana’s use of allegory in his Maktubat, this study contributes to a deeper appreciation of his rhetorical artistry, communicative intent, and didactic method within the broader context of Persian mystical prose. Introduction Allegory is among the most effective rhetorical strategies in Persian literature, playing a pivotal role in conveying abstract concepts, intellectual persuasion, and emotional stimulation. Jalal al-Din Muhammad Balkhi Mowlana, one of the most distinguished poets and thinkers of Islamic mysticism, employed a wide range of allegorical devices throughout his works—including the Masnavi-ye Ma‘navi, Fihi ma Fih, and the Maktubat (Letters). Mowlana’s letters, addressed to audiences from diverse social strata, are replete with both brief and extended allegories crafted for different communicative purposes. Nevertheless, a systematic study of the allegories found in Mowlana’s Maktubat has not yet been undertaken with sufficient academic rigor. This study, employing a descriptive–analytical approach supported by statistical analysis, examines the types of allegories used in eighty-six of Mowlana’s letters with identifiable addressees and explores their rhetorical functions. It aims to address the following questions: What types of allegories did Mowlana employ in the Maktubat? Which ones occur most frequently? And what rhetorical or communicative roles do they play in his letters? Materials & Methods Structurally, allegory can be divided into two categories: short or descriptive allegory, and extended or narrative allegory. The short allegory—typically consisting of one or several sentences—includes simile allegory, metaphorical allegory, proverbial allegory (ersal al-mathal), and parallel structure (uslub al-mu‘adala). The extended allegory, on the other hand, encompasses animal and human fables, symbolic allegories, fables (fabel), parables (parabel), and exempla (misalak). Research findings Overall, the results reveal that Mowlana predominantly employed short descriptive allegories, while extended narrative forms were used only sparingly. Among these, proverbial allegory exhibits the highest frequency, underscoring Mowlana’s effort to emphasize, persuade, and legitimize his discourse through appeals to folk wisdom and linguistic tradition. The infrequent use of extended allegories such as fables and exempla reflects the concise and didactic nature of his letters, which prioritize clarity and practicality. The functional analysis further demonstrates that explanatory and motivational functions dominate Mowlana’s allegorical discourse, whereas argumentative and critical functions appear less frequently. This finding suggests that Mowlana’s primary objective in his letters was practical moral guidance and emotional encouragement, rather than complex intellectual argumentation. By offering a systematic and detailed account of Mowlana’s allegorical strategies in the Maktubat, this study contributes to a deeper understanding of his rhetorical style, didactic aims, and epistolary communication techniques within the broader framework of Persian mystical literature. Discussion of Results & Conclusion The findings of this study demonstrate that Mowlana’s allegorical repertoire in the Maktubat includes simile allegory, metaphorical allegory, proverbial allegory, symbolic allegory, exemplum (misalak), parable, and fable. Considering that simile allegory, metaphorical allegory, and proverbial allegory fall under short or descriptive allegories, while parable, fable, exemplum, and symbolic allegory belong to the extended or narrative type, the overall pattern of usage in Mowlana’s letters reveals the following tendencies: The Dominance of Short Allegories over Extended Ones The data show that short allegories, particularly proverbial allegories and simile allegories, appear most frequently in Mowlana’s letters, whereas extended (narrative) allegories such as parables, fables, and symbolic allegories occur less often. Several factors contribute to this pattern: The practical and functional nature of the letters, which requires brevity and clarity of expression. The didactic and persuasive purpose of Mowlana’s correspondence, which leads him to employ familiar allegorical forms such as proverbs to enhance rhetorical impact. The audience-oriented and situational nature of the letters: in formal letters addressed to rulers or statesmen, Mowlana preferred logical and persuasive allegories, whereas in personal or familial letters he used a more diverse and expressive allegorical style. Proverbial Allegory: The Dominant Allegorical Mode in Mowlana’s Letters Among the different allegorical forms, ersal al-mathal (proverbial allegory) stands out as one of Mowlana’s most fundamental rhetorical techniques for articulating his thoughts, emotions, and teachings. Its frequent use reflects Mowlana’s didactic and persuasive orientation, especially in formal letters to political figures, where he sought to legitimize his reasoning through folk wisdom and collective experience. Due to their cultural familiarity and universal acceptance, proverbs served as powerful tools for emotional resonance and persuasive communication. Simile Allegory: A Tool for Explanation and Instruction Following proverbial allegory, simile allegory represents the second most frequent device. Mowlana employed this form predominantly in letters addressed to rulers and officials, using it as a clarificatory and pedagogical method to illuminate abstract ideas and convey moral teachings. The Limited Use of Metaphorical and Symbolic Allegories Metaphorical allegory and symbolic allegory appear with the lowest frequency in the Maktubat. Their limited occurrence suggests that Mowlana generally favored clarity and directness over symbolic or figurative expression in his correspondence. When symbolic allegories do appear, they are mostly confined to personal or intimate letters, where Mowlana conveys deeper, private meanings that require interpretive understanding. Selective Use of Extended Allegories (Parables, Fables, Exempla) Extended or narrative allegories—such as parables, fables, and exempla (misalak)—are rarely found in Mowlana’s letters and occur mainly in correspondence with political figures. This selective use indicates several points: Mowlana considered narrative allegories less suitable for official or practical correspondence, reserving them instead for moral reflection or spiritual instruction. Parables and fables, with their story-like structures, were strategically used to convey complex moral or philosophical ideas in an indirect and thought-provoking manner. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Mowlana, Maktoobat (Letters), Allegory, Functions of Allegory, Rhetoric | ||
| مراجع | ||
منابعایشانی، طاهره. (1402). «تبیین بلاغت ارسطویی در نامههای خانوادگی مولانا». نشریۀ پژوهشهای دستوری و بلاغی. شمارۀ 23. صص: 142ـ123.
پورنامداریان، تقی. (1364). رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی ـ فرهنگی.
پورنامداریان، تقی. (1380). در سایۀ آفتاب. تهران: سخن.
حیدری، فاطمه. (1398). «گذری بر انواع تمثیل در معارف بهاء ولد». تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی. شمارۀ 42. صص: 73ـ52.
خانبابایی، علی؛ سهرابنژاد، علی و عالی محمودی، امیدوار. (1402). «بررسی شیوههای تمثیل و استدلال در بیان مفاهیم برخی از حکایتهای مثنوی معنوی». فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی. شمارۀ 56. صص: 17ـ1.
ذوالفقاری، حسن. (1386). «تمثیل و مثل در مثنوی مولوی». نشریۀ فرهنگ، ویژهنامۀ مولوی. شمارۀ 63 و 64. صص: 325ـ368.
رضایی، احمد. (1402). «تقابل به عنوان مولفۀ اساسی در دستور زبان ضربالمثل (با تأکید بر ضربالمثلهای فارسی و چینی)». نشریۀ پژوهشهای دستوری و بلاغی. شمارۀ 23. صص: 43ـ21.
رضایی، احترام. (1398). «معرفی انواع تمثیل فشرده و جستجوی ردپای آن در شعر نخستین شعرای زبان فارسی». شعرپژوهی (بوستان ادب). شمارۀ 2. صص: 122ـ101.
زرّینکوب، عبدالحسین. (1378). بحر در کوزه. تهران: علمی.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1375). صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
فتوحی رودمعجنی، محمود. (1383). «تمثیل؛ ماهیّت، اقسام، کارکرد». مجلۀ ادبیات و علوم انسانی. شمارۀ 49ـ47. صص: 177ـ141.
قائمی، فرزاد. (1386). «نقش فلسفه تمثیلی در داستان پردازیهای مولانا در مثنوی». فصلنامۀ پژوهشهای ادبی. شمارۀ 16. صص: 198ـ183.
قائمی، فرزاد. (1391). «زیباشناسی تمثیل و تحلیل ساختاری ادبیات تمثیلی مولانا بر مبنای نظریه فلسفی صورتهای مثالی». پژوهشهای ادبی و بلاغی. شمارۀ 1. صص: 74ـ57.
کبیری، شیرین؛ چترایی، مهرداد و محمودی، مریم. (1399). «بررسی گونههای تمثیل کوتاه در اشعار جلال طبیب شیرازی». فصلنامۀ تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی. شمارۀ 46. صص: 63ـ43.
مولوی، جلالالدّین محمّد. (1371). مکتوبات. به تصحیح توفیق سبحانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
نظری، ماه. (1393). «نقش تمثیل در داستانهای مثنوی معنوی». فنون ادبی. شمارۀ 2. صص: 146ـ133.
همایی، جلالالدّین. (1389). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: هما.
هواسی، جعفر. (1399). «نماد و تمثیل در مثنوی مولانا». تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی. شمارۀ 43. صص: 34ـ25.
Abrams, M. H. (1999). A Glossary of Literary Terms. USA: Cornell University.
ReferencesAbrams, M. H. (1999). A Glossary of Literary Terms. USA: Cornell University.
Fotoohi Rood Me’jani, M. (2004). Tamsil, Mahiat, Aghsam, Karkard. Adabiat va Oloom-e Ensani, 47-49, 141-177. [In Persian]
Ghaemi, F. (2007). Naghsh-e Falsafe-ye Tamsili dar Dastanpardazi-haye Molana dar Masnavi. Pazhoohesh-haye Adabi, 16, 183-198. [In Persian]
Ghaemi, F. (2012). Zibashenasi-e Tamsil va Tahlil-e Sakhtari-e Adabiat-e Tamsili-e Molana bar Mabna-ye Nazariye-e Falsafi-e Soorat-haye Mesali. Pazhoohesh-haye Adabi va Balaghi, 1, 57-74. [In Persian]
Havasi, J. (2020). Nomad va Tamsil dar Masnavi-e Molana. Tahghighat-e Tamsili dar Zaban va Adab-e Farsi, 43, 25-34. [In Persian]
Heidari, F. (2019). Gozari bar Anva-e Tamsil dar Ma’aref-e Baha’e Valad. Tahghighat-e Tamsili dar Zaban va Adab-e Farsi, 42, 52-73. [In Persian]
Homayee, J. (2010). Fonoon-e Balaghat va Sana’at-e Adabi. Tehran: Homa. [In Persian]
Ishnay, T. (2024). Tabeen-e Balaghat-e Arastooyee dar Nameh-ha-ye Khanevadegi-e Molana. Pazhoohesh-haye Dastouri va Balaghi, 23, 123-142. [In Persian]
Kabiri, Sh; Chatrayee, M & Mahmoodi, M. (2020). Barresi-e Gooneh-haye Tamsil-e Kootah dar Ash’ar-e Jalal Tabib-e Shirazi. Tahghighat-e Tamsili dar Zaban va Adab-e Farsi, 46, 43-63. [In Persian]
Khanbabaye. A; Sohrab Nezhad. A & Aali Mahmoodi, O. (2023). Barresi-e shive-haye Tamsil va Estedlal Darbayan-e Mafahim-e Barkhi az Hekayat-haye Masnavi-e Ma’navi. Tahghighat-e Tamsili dar Zaban va Adab-e Farsi, 56, 1-17. [In Persian]
Molavi, J. (1992). Maktoobat. Be Tashih-e Tofigh Sobhani. Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. [In Persian]
Nazari, M. (2014). Naghsh-e Tamsil dar Dastan-haye Masnavi-e Ma’navi. Fonoon-e Adabi, 11, 133-146. [In Persian]
Poornamdarian, T. (1985). Ramz va Dastan-haye Ramzi dar Adab-e Farsi. Tehran: Elmi- Farhangi. [In Persian]
Poornamdarian, T. (2001). Dar Saye-ye Aftab. Tehran: Sokhan. [In Persian]
Rezayee, A. (2024). Taghabol be Onvan-e Moalefe-ye Asasi dar Dastour Zaban-e Zarb Al-Masal (ba takid bar Zarb almasal-haye Farsi va Chini). Pazhoohesh-haye Dastouri va Balaghi, 23, 21-43. [In Persian]
Rezayee, E. (2019). Moarrefi-e Anva-e Tamsil-e Feshordeh va Jostojoo-ye Rad-de Pa-ye an dar Shoara-ye Zaban-e Farsi. She’r Pazhoohi (Boostan-e Adab),2, 101-122. [In Persian]
Shafi’e Kadkani, M. R. (1996). Sovar-e Khial dar She’r-e Farsi. Tehran: Agah. [In Persian]
Zarrin Koob, A. (1999). Bahr dar Koozeh. Chap-e Hashtom. Tehran: Elmi. [In Persian]
Zolfaghari, H. (2007). Tamsil va Masal dar Masnavi-e Molavi. Farhang. Vizhe Name-ye Molavi, 63&64, 325-368. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 208 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 150 |
||