سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه قم

دریس, علی, حیدری مزرعه آخوند, محمدعلی, دهقان منگابادی, بمانعلی. (1405). بررسی تطبیقی آرای مفسران درباره آیات 164 تا 166 سوره صافات. پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 12(1), 77-101. doi: 10.22091/ptt.2025.13687.2500
علی دریس; محمدعلی حیدری مزرعه آخوند; بمانعلی دهقان منگابادی. "بررسی تطبیقی آرای مفسران درباره آیات 164 تا 166 سوره صافات". پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 12, 1, 1405, 77-101. doi: 10.22091/ptt.2025.13687.2500
دریس, علی, حیدری مزرعه آخوند, محمدعلی, دهقان منگابادی, بمانعلی. (1405). 'بررسی تطبیقی آرای مفسران درباره آیات 164 تا 166 سوره صافات', پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 12(1), pp. 77-101. doi: 10.22091/ptt.2025.13687.2500
دریس, علی, حیدری مزرعه آخوند, محمدعلی, دهقان منگابادی, بمانعلی. بررسی تطبیقی آرای مفسران درباره آیات 164 تا 166 سوره صافات. پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 1405; 12(1): 77-101. doi: 10.22091/ptt.2025.13687.2500

بررسی تطبیقی آرای مفسران درباره آیات 164 تا 166 سوره صافات

پژوهش های تفسیر تطبیقی
مقاله 5، دوره 12، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 77-101    اصل مقاله (1.85 M)
نوع مقاله: علمی و پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2025.13687.2500
نویسندگان
علی دریس* 1؛ محمدعلی حیدری مزرعه آخوند2؛ بمانعلی دهقان منگابادی3
1دانش‌آموخته دکتری، رشته تفسیر تطبیقی دانشگاه یزد، یزد، ایران
2دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه یزد، یزد، ایران
3دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
چکیده
آیات 164 تا 166 سوره صافات، ازجمله آیاتی است که درمورد گوینده و مرجع ضمایر آن، اختلاف تفسیری وجود دارد. دیدگاه مشهور، این آیات را گفتار فرشتگان دانسته‌است. مسئله اصلی تحقیق، نقد این قرائت و بازسازی معنای آیات در پرتو انسجام سیاقی سوره است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی است و بر تحلیل ساختار سوره صافات، سیاق آیات 149 تا 182 و ارزیابی انتقادی آرای مفسران استوار است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تفسیر فرشته‌محور، اگرچه در سنت تفسیری گسترده است اما با ساختار سوره صافات، به‌ویژه سیاق آیات 149 تا 182، سازگار نیست. در این سیاق، محور اصلی سوره صافات از آغاز تا پایان، اثبات توحید، نفی شرک، افشای پیروی مشرکان از جن و شیاطین و تاکید بر جایگاه «عباد الله المخلَصین» است. بررسی پیوند آیات 164 تا 166 با آیات پیشین و پسین، نشان می‌دهد که این آیات در مقام تبیین جایگاه و ویژگی‌های «عباد مخلَص» قرار دارند. همچنین ارتباط این آیات با سوگندهای آغاز سوره و جمع‌بندی پایانی آن، انسجام این برداشت را تقویت می‌کند. بر این اساس، تفسیر آیات مورد بحث به­عنوان توصیف انبیا و اهل‌‌بیت علیه‌السلام در چارچوب مفهوم «عباد مخلَص»، با ساختار سوره، سیاق آیات و روایات تفسیری سازگاری بیشتری دارد.
کلیدواژه‌ها
سوره صافات؛ تفسیر آیات 164–166؛ عباد مخلَص؛ اهل‌بیت علیه‌السلام
عنوان مقاله [English]
A Comparative Study of Exegetical Views on Verses 164–166 of Sūrah al-Ṣāffāt
نویسندگان [English]
Ali Deris1؛ Mohammad ali Heydary mazraee akhond2؛ Beman ali Dehghan mongabadi3
1Ph.D. Graduate, Comparative Tafsīr, University of Yazd, Yazd, Iran
2Associate Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, University of Yazd, Yazd, Iran.
3Associate Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, University of Yazd, Yazd, Iran.
چکیده [English]
 Verses 164–166 of Sūrah al-Ṣāffāt (Qur’an 37) are among the Qur’anic passages that have generated exegetical disagreement regarding both their speaker and the referents of their pronouns. The predominant interpretation attributes these verses to the speech of the angels. The principal aim of this study is to critique this interpretation and to reconstruct the meaning of the verses in light of the contextual coherence of the Sūrah. Employing a descriptive-analytical method, the study examines the structural composition of Sūrah al-Ṣāffāt, analyzes the context of verses 149–182, and critically evaluates the views of Qur’anic exegetes. The findings indicate that, although the angel-centered interpretation enjoys widespread acceptance within the exegetical tradition, it is not fully compatible with the structure of Sūrah al-Ṣāffāt, particularly the context of verses 149–182. Within this context, the dominant theme of the Sūrah is the affirmation of divine unity (Tawḥīd), the rejection of polytheism, the exposure of the polytheists’ allegiance to jinn and devils, and the emphasis on the status of the “sincere servants of God” (ʿIbād Allāh al-mukhlaṣīn). An examination of the relationship between verses 164–166 and the surrounding passages demonstrates that these verses function to elucidate the status and characteristics of these sincere servants. Furthermore, the connection of these verses with the oaths at the beginning of the Sūrah and with its concluding statements reinforces the coherence of this interpretation. Accordingly, interpreting the verses under discussion as a description of the prophets and the Ahl al-Bayt (peace be upon them) within the framework of the concept of ʿIbād al-mukhlaṣ is more consistent with the structure of the Sūrah, the contextual flow of its verses, and the exegetical traditions.
Extended Abstract
Introduction
Verses 164–166 of Sūrah al-Ṣāffāt (Qur’an 37) are among the Qur’anic passages that have given rise to diverse exegetical opinions concerning the identity of their speaker and the referents of their pronouns. The predominant view among exegetes attributes these verses to the speech of the angels and interprets them as a refutation of the polytheists’ claims regarding the angels. In contrast, a number of Shiʿi exegetes, drawing upon traditions transmitted from the Ahl al-Bayt (peace be upon them), have applied these verses to the Imams and the divinely appointed successors. Beyond these two major approaches, some exegetes have advanced mystical or universalizing interpretations, extending the referents of the verses to various ontological ranks of existence or to spiritual wayfarers on the path toward God.
Despite the abundance of these interpretations, examination reveals that a considerable portion of the exegetical literature is influenced less by the structure of the surah and the contextual flow of its verses than by the apparent resemblance between verses 164–166 and the oaths that open the surah. Accordingly, the principal question addressed in this study is what meaning these verses assume within the overall structure of Sūrah al-Ṣāffāt and the context of verses 149–182, and to what extent the angel-centered interpretation accords with the thematic development of the Sūrah. The significance of this question lies in the fact that Sūrah al-Ṣāffāt exhibits a clear thematic unity from beginning to end. The Sūrah opens with the proclamation of divine unity (Tawḥīd), proceeds to criticize adherence to devils and jinn, clarifies the status of the “sincere servants of God” (ʿIbād Allāh al-mukhlaṣīn), recounts the histories of the prophets and their opponents, and ultimately returns to a critique of polytheistic beliefs. Consequently, determining the place of verses 164–166 within this conceptual framework is essential for understanding the surah’s overarching purpose.
The originality of the present study lies in its examination of this issue not merely through the transmission of exegetical opinions and traditions, but through an analysis of the structure of the Sūrah, an investigation of the interrelationship among its verses, and an assessment of its internal coherence. The study adopts a descriptive-analytical method based on the collection and classification of exegetical views, contextual analysis of the relevant verses, and the evaluation of traditions in light of the Qur’an.
Research Findings
A survey of exegetical opinions indicates that the angel-centered interpretation constitutes the dominant view among exegetes. Nevertheless, an analysis of the structure of Sūrah al-Ṣāffāt points to a different conclusion. The structure of the Sūrah demonstrates that two fundamental themes govern its discourse throughout: the affirmation of divine unity and the negation of any partner alongside God, and the necessity of following God’s chosen servants rather than jinn and devils.
In the opening section of the Sūrah, following the affirmation of God’s oneness, the impotence of the devils and the fate of those who mislead others and their followers are described. Thereafter, the “sincere servants of God” (ʿIbād Allāh al-mukhlaṣīn) are introduced as a distinguished group exempt from the fate of the misguided. The surah then recounts the narratives of Noah, Abraham, Moses, Aaron, Elias, Lot, and Jonah, emphasizing the salvation of the sincere servants and the destruction of those who opposed them.
An examination of verses 149–182 demonstrates that this section functions as the Sūrah’s concluding synthesis and a return to the question of polytheism. God commands the Prophet (PBUH) to dispute with the polytheists and challenge the false attributions they ascribe to Him. Within this context, the verse, “they have set up a kinship between Him and the jinn” (37:158), occupies a pivotal position, for it demonstrates that the principal concern of this section is the exposure of the polytheists’ allegiance to jinn and devils.
Furthermore, the connection of verses 164–166 with verses 167–169, in which the polytheists express the wish that they might be among the sincere servants of God, as well as with verses 171–182, which speak of the divine messengers, God’s support for them, and His peace upon the messengers, indicates that the focus of the discourse remains the sincere servants of God. Moreover, a comparison between verses 164–166 and the oaths at the beginning of the Sūrah reveals a semantic correspondence between al-ṣāffāt ṣaffan, al-zājirāt zajran, and al-tāliyāt dhikran and the characteristics described in these verses.
Conclusion
An examination of the structure of Sūrah al-Ṣāffāt, together with an analysis of the context of verses 149–182 and a critical evaluation of exegetical opinions, demonstrates that the prevalent angel-centered interpretation of verses 164–166 is not fully consistent with the overall coherence of the Sūrah. By contrast, contextual and structural evidence indicates that these verses are intended to elucidate the status and characteristics of the “sincere servants of God” (ʿibād Allāh al-mukhlaṣīn), who constitute the axis of divine guidance throughout the Sūrah and stand in contrast to the followers of jinn and devils.
Accordingly, the verses under discussion may be understood as a description of the prophets and the Ahl al-Bayt (peace be upon them) within the conceptual framework of the sincere servants (ʿIbād al-mukhlaṣ). In addition to being more consistent with the structure and overarching purpose of the Sūrah, this interpretation accords with the exegetical traditions transmitted from the Ahl al-Bayt (peace be upon them). It further suggests that one of the principal aims of these verses is to present the authentic model of divine guidance and to emphasize adherence to God’s sincere servants.
References

Fayḍ al-Kāshānī, Muḥammad ibn Shāh Murtaḍā. (1373 SH). Tafsīr al-Ṣāfī. Maktabat al-Ṣadr. [In Arabic].
Ibn Abī Ḥātim, ʿAbd al-Raḥmān ibn Muḥammad. (1419 AH). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. Maktabat Nizār Muṣṭafā al-Bāz. [In Arabic].
Makārim Shīrāzī, Nāṣir. (1374 SH). Tafsīr-i Nemūneh. Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Persian].
Qummī, ʿAli ibn Ibrāhīm. (1404 AH). Tafsīr al-Qummī. Dār al-Kitāb. [In Arabic].
Ṭabarānī, Sulaymān ibn Aḥmad. (2008). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. Dār al-Kitāb al-Thaqāfī. [In Arabic].
Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. (1422 AH). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār al-Maʿrifah. [In Arabic].
Ṭabāṭabāʾī, Muḥammad Ḥusayn. (1352 SH). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Muʾassasat al-Aʿlamī lil-Maṭbūʿāt. [In Arabic].
Ṭabrisī, Faḍl ibn al-Ḥasan. (1408 AH). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Nāṣir Khusrow. [In Arabic].
Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic].
Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1407 AH). Al-Kashshāf. Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Arabic].
کلیدواژه‌ها [English]
Sūrah al-Ṣāffāt, Interpretation of Verses 164–166, ʿIbād al-Mukhlaṣ, Ahl al-Bayt (‘a.s.).  
اصل مقاله

چکیده مفصل

آیات 164 تا 166 سوره صافات، ازجمله آیاتی است که درمورد گوینده و مرجع ضمایر آن، اختلاف تفسیری وجود دارد. دیدگاه مشهور، این آیات را گفتار فرشتگان دانسته‌است. مسئله اصلی تحقیق، نقد این قرائت و بازسازی معنای آیات در پرتو انسجام سیاقی سوره است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی است و بر تحلیل ساختار سوره صافات، سیاق آیات 149 تا 182 و ارزیابی انتقادی آرای مفسران استوار است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تفسیر فرشته‌محور، اگرچه در سنت تفسیری گسترده است اما با ساختار سوره صافات، به‌ویژه سیاق آیات 149 تا 182، سازگار نیست. در این سیاق، محور اصلی سوره صافات از آغاز تا پایان، اثبات توحید، نفی شرک، افشای پیروی مشرکان از جن و شیاطین و تاکید بر جایگاه «عباد الله المخلَصین» است. بررسی پیوند آیات 164 تا 166 با آیات پیشین و پسین، نشان می‌دهد که این آیات در مقام تبیین جایگاه و ویژگی‌های «عباد مخلَص» قرار دارند. همچنین ارتباط این آیات با سوگندهای آغاز سوره و جمع‌بندی پایانی آن، انسجام این برداشت را تقویت می‌کند. بر این اساس، تفسیر آیات مورد بحث به­عنوان توصیف انبیا و اهل‌‌بیت علیه‌السلام در چارچوب مفهوم «عباد مخلَص»، با ساختار سوره، سیاق آیات و روایات تفسیری سازگاری بیشتری دارد.

کلیدواژگان: سوره صافات، تفسیر آیات 164–166، عباد مخلَص، اهل‌بیت علیه‌السلام

مقدمه

آیات 164 تا 166 سوره صافات، ازجمله آیاتی است که درباره هویت گوینده و مرجع ضمایر آن، دیدگاه‌های گوناگونی در میان مفسران ایجاد کرده‌است. مفسران مشهور، این آیات را گفتار فرشتگان دانسته و آن را در جایگاه ردّ نسبت‌های مشرکان درباره ملائکه تفسیر کرده‌اند. درمقابل، گروهی از مفسران شیعه با استناد به روایات منقول از اهل‌بیت علی‌السلام، آیات مزبور را بر امامان و اوصیای الهی تطبیق داده‌اند. افزون­بر این دو دیدگاه، برخی مفسران نیز تفسیرهای عرفانی یا تعمیمی ارائه کرده‌اند و مصادیق آیات را به مراتب مختلف موجودات یا سالکان طریق الهی گسترش داده‌اند.

با وجود فراوانی این آرا، بررسی‌ها نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از تفاسیر موجود، بیش از آنکه بر ساختار سوره و سیاق آیات تکیه داشته باشد، متاثر از مشابهت ظاهری آیات 164 تا 166 با سوگندهای آغاز سوره است. ازاین‌رو، مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که آیات مورد بحث در بستر ساختار کلی سوره صافات و در سیاق آیات 149 تا 182 چه معنایی پیدا می‌کند و تفسیر فرشته‌محور با جریان محتوایی سوره تا چه اندازه هماهنگ است. اهمیت این مسئله از آن جهت است که سوره صافات از آغاز تا پایان، دارای انسجام موضوعی روشنی است. این سوره با اعلان توحید آغاز می‌شود، به نقد پیروی از شیاطین و جن می‌پردازد، جایگاه «عباد الله المخلَصین» را تبیین می‌کند، سرگذشت پیامبران و مخالفان آنان را یادآور می‌شود و در پایان، بار دیگر به نقد باورهای مشرکان بازمی‌گردد. بنابراین تعیین جایگاه آیات 164 تا 166 در این منظومه معنایی، در فهم هدف‌محوری سوره نقش تعیین‌کننده دارد.

نوآوری پژوهش حاضر در آن است که مسئله را نه تنها از طریق نقل اقوال و روایات، بلکه براساس تحلیل ساختار سوره، بررسی پیوند آیات با یکدیگر و ارزیابی انسجام درون‌سوره‌ای دنبال می‌کند. روش پژوهش نیز توصیفی-تحلیلی است و با گردآوری و دسته‌بندی آرای مفسران، تحلیل سیاق آیات و عرضه روایات بر قرآن انجام شده‌است.

یافته‌های پژوهش

بررسی آرای مفسران نشان می‌دهد که تفسیر فرشته‌محور، دیدگاه غالب در میان مفسران است. با این­حال، تحلیل ساختار سوره صافات نتایج دیگری را آشکار می‌سازد. ساختار سوره نشان می‌دهد که از آغاز تا پایان، دو محور اساسی «توحید و نفی هرگونه شریک برای خداوند» و «تاکید بر ضرورت پیروی از بندگان برگزیده الهی در برابر پیروی از جن و شیاطین» بر آن حاکم است. در بخش نخست سوره، پس از تاکید بر یگانگی خداوند، ناتوانی شیاطین و سرنوشت گمراه‌کنندگان و پیروان آنان بیان می‌شود. سپس «عباد الله المخلَصین» به­عنوان گروهی ممتاز معرفی می‌شوند که از سرنوشت گمراهان مستثنی هستند. در ادامه نیز با ذکر سرگذشت نوح، ابراهیم، موسی، هارون، الیاس، لوط و یونس، بر نجات بندگان مخلَص و هلاکت مخالفان آنان تاکید می‌شود. بررسی آیات 149 تا 182 نشان می‌دهد که این بخش، جمع‌بندی نهایی سوره و بازگشت به مسئله شرک مشرکان است. خداوند به پیامبر(ص) فرمان می‌دهد که با مشرکان احتجاج کند و نسبت‌های ناروا به خداوند را، به چالش بکشد. در این میان، آیه «وَجَعَلُوا بَیْنَهُ وَبَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا» (صافات: 158) جایگاه محوری دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که موضوع اصلی این بخش، افشای پیروی مشرکان از جن و شیاطین است.

همچنین پیوند این آیات با آیات 167 تا 169 که در آن مشرکان آرزو می‌کنند از«عباد الله المخلَصین» باشند و نیز ارتباط آنها با آیات 171 تا 182 که از رسولان الهی، نصرت آنان و سلام الهی بر مرسلین سخن می‌گوید، نشان می‌دهد که محور سخن همچنان بندگان مخلَص الهی است. افزون­براین، مقایسه آیات 164 تا 166 با سوگندهای آغاز سوره، ارتباط معنایی میان «الصافات صفّاً»، «الزاجرات زجراً»، «التالیات ذکراً» و اوصاف مطرح‌شده در این آیات را آشکار می‌سازد.

نتیجه‌گیری

بررسی ساختار سوره صافات، تحلیل سیاق آیات 149 تا 182 و ارزیابی آرای مفسران نشان می‌دهد که تفسیر مشهورِ فرشته‌محور از آیات 164 تا 166 با انسجام کلی سوره هماهنگی کامل ندارد. درمقابل، شواهد سیاقی و ساختاری بیانگر آن است که این آیات در مقام معرفی جایگاه و ویژگی‌های «عباد الله المخلَصین» قرار دارند؛ بندگانی که محور هدایت الهی در سراسر سوره‌ هستند و در برابر پیروان جن و شیاطین قرار گرفته‌اند. براین‌اساس، آیات مورد بحث را می‌توان توصیفی از انبیا و اهل‌بیت (ع) در چارچوب مفهوم «عباد مخلَص» دانست. این برداشت افزون­بر هماهنگی بیشتر با ساختار سوره و هدف‌محوری آن، با روایات تفسیری منقول از اهل‌بیت (ع) نیز سازگار است و نشان می‌دهد که یکی از مهمترین اهداف این آیات، معرفی الگوی صحیح هدایت و تاکید بر پیروی از بندگان مخلَص الهی است.

منابع

ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن‌بن‌محمد. (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبة نزار مصطفى الباز.

زمخشری، محمودبن‌عمر. (1407 ق). الکشاف. دار الکتاب العربی.

طباطبایی، محمدحسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. موسسة الأعلمی للمطبوعات.

طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد. (2008 م). تفسیر القرآن العظیم. دار الکتاب الثقافی.

طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1408 ق). مجمع ‌البیان فی تفسیر القرآن. ناصر خسرو.

طبری، محمدبن‌جریر. (1422 ق). جامع ‌البیان فى تفسیر القرآن. دارالمعرفة.

طوسی، محمدبن‌حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.

فیض‌کاشانی، محمدبن شاه‌‌مرتضى. (1373). تفسیر الصافی. مکتبة‌ الصدر.

قمی، علی‌بن‌ابراهیم. (1404 ق). تفسیرالقمی. دار الکتاب.

مکارم‌شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. دار الکتب‌ الإسلامیة.

مراجع
ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبة نزار مصطفی الباز.

ابن عاشور، محمدطاهر. (1420 ق). تفسیر التحریر و التنویر. مؤسسة التاریخ العربی.

ابن عربی، محمد بن عبدالله. (1408 ق). احکام القرآن. دار الجیل.

ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم. (1411 ق). تفسیر غریب القرآن. دار و مکتبة الهلال.

ابوالسعود، محمد بن محمد. (1983 م). تفسیر ابی السعود. دار إحیاء التراث العربی.

ابوعبیده، معمر بن مثنی. (1381 ق). مجاز القرآن. مکتبة الخانجی.

اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة.

بحرانی، هاشم بن سلیمان. (1415 ق). البرهان فی تفسیر القرآن. موسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة.

بغوی، حسین بن مسعود. (1420 ق). تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل. دار إحیاء التراث العربی.

بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418 ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. دار إحیاء التراث العربی.

ثعلبی، احمد بن محمد. (1422 ق). الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی. دار إحیاء التراث العربی.

جصاص، احمد بن علی. (1405 ق). احکام القرآن. دار إحیاء التراث العربی.

حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی. (بی‌تا). تفسیر روح البیان. دار الفکر.

حلی، مقداد بن عبدالله سیوری. (1425 ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. انتشارات مرتضوی.

حویزی، عبدعلی بن جمعه. (1415 ق). تفسیر نور الثقلین. اسماعیلیان.

دینوری، عبدالله بن محمد. (1424 ق). تفسیر ابن وهب المسمی الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.

زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. دار الکتاب العربی.

سمرقندی، نصر بن محمد. (1416 ق). تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم. دار الفکر.

سید قطب. (1425 ق). فی ظلال القرآن. دار الشروق.

طباطبایی، محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008 م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. دار الکتاب الثقافی.

طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصر خسرو.

طبری، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. دار المعرفة.

طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.

عیاشی، محمد بن مسعود. (1380 ق). التفسیر العیاشی. مکتبة العلمیة الاسلامیة.

فراء، یحیی بن زیاد. (1980 م). معانی القرآن. الهیئة المصریة العامة للکتاب.

فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1415 ق). تفسیر الصافی. مکتبة الصدر.

قمی، علی بن ابراهیم. (1363). تفسیر القمی. دار الکتاب.

کیاهراسی، علی بن محمد. (1422 ق). احکام القرآن. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.

ماتریدی، محمد بن محمد. (1426 ق). تأویلات أهل السنة. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.

ماوردی، علی بن محمد. (بی‌تا). النکت و العیون تفسیر الماوردی. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.

مغنیه، محمدجواد. (1424 ق). التفسیر الکاشف. دار الکتاب الإسلامی.

مقاتل بن سلیمان. (1423 ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. دار إحیاء التراث العربی.

مکارم شیرازی، ناصر. (1421 ق). الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).

مکی بن حموش. (1429 ق). الهدایة إلى بلوغ النهایة. جامعة الشارقه، کلیة الدراسات العلیا و البحث العلمی.

واحدی، علی بن احمد. (1415 ق). الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. دار القلم.

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 291
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 228