بررسی وتحلیل مغالطات اهل ضلالت در قرآن کریم، در پرتو تفاسیر فریقین | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| مقاله 7، دوره 12، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 124-157 اصل مقاله (1.84 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2025.13784.2509 | ||
| نویسندگان | ||
| عزیزالله مولوی وردنجانی* 1؛ محمدرضا موحدی2 | ||
| 1استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران | ||
| 2دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| خطاهای شناختی و مغالطات منطقی از عوامل اصلی لغزش در باور و کنش اخلاقی به شمار میآیند. بررسی این خطاها در پرتو آیات قرآن کریم میتواند مسیر تصمیمگیری عقلانی و اصلاح رفتاری را شفافتر کند. مفسران فریقین (شیعه و اهل سنت) در طول تاریخ، با رویکردهای متفاوت، به تحلیل واکنشها و استدلالهای کافران، مشرکان و منافقان در برابر وحی پرداختهاند. این پژوهش با رویکرد تفسیری–تطبیقی و بهرهگیری از منابع تفسیری معتبر فریقین، در کنار مفاهیم روانشناسی شناختی و منطق غیرصوری، به شناسایی و دستهبندی این خطاها میپردازد. روش تحقیق تحلیلی–استنباطی است و با تحلیل محتوای کیفی آیات و مقایسه دیدگاههای مفسران دو مکتب همراه است. نتایج نشان میدهد از حیث روش شناسی مفسرین اهل تسنن بیشتر شگردهای مغالطی را ،مستند به بیان جزئیات از شواهد تاریخی صورتبندی کرده اند؛و مفسیرین شیعه بویژه علامه طباطبائی،به دنبال برجسته سازی ترفندهای اهل ضلالت از طریق است؛غوغاسالاری برای اخلال در فهم، بیشترین بسآمد را در تفاسیر اهل تسنن داشته و و مغالطاتی چون تحویلینگری، قیاس با فعل نفس، اصالتبخشی به سنت و ثروت، توهین، تحریف، نقلقول ناقص، همبستگیهای غیرواقعی، تفسیر ناصواب و توسل به هیجانات از مهمترین شگردهای مخالفان وحی بوده که در تفاسیر فریقین مورد توجه قرار گرفته . تحلیل تطبیقی دیدگاههای فریقین نهتنها تصویر کاملتری از ساختار این مغالطات به دست میدهد، بلکه ظرفیت گفتمانی قرآن برای نقد انحرافات فکری را در سنتهای تفسیری برجسته میکند و بستر پژوهشهای میانرشتهای آینده در پیوند قرآنپژوهی، علوم شناختی و تفکر انتقادی را فراهم میآورد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| قرآن کریم؛ خطای ادراکی؛ مغالطه؛ تفاسیر فریقین؛ روانشناسی شناختی؛ سنتهای تفسیری | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| An Analytical Study of the Fallacies of the People of Misguidance in the Qurʾan: A Comparative Analysis in Light of Shiʿi and Sunni Exegeses | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Azizollah Molavei1؛ Mohammad reza Movahedi2 | ||
| 1. Assistant Professor, Department of Fiqh and Law, University of Shahrekord, Shahrekord, Iran | ||
| 2Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Human Sciences, University of Qom, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Cognitive errors and logical fallacies are among the principal causes of error in belief and ethical conduct. Examining these errors in light of the verses of the Holy Qur’an can clarify the path toward rational decision-making and behavioral reform. Throughout history, exegetes from both the Shi‘i and Sunni traditions have adopted different approaches to analyzing the reactions and arguments of disbelievers, polytheists, and hypocrites in response to revelation. Drawing on authoritative exegetical sources from both traditions, as well as concepts from cognitive psychology and informal logic, this study adopts a comparative-exegetical approach to identify and classify these errors. It employs an analytical-inferential method, combining qualitative content analysis of the relevant verses with a comparison of the views of exegetes from the two schools. The findings indicate that, from a methodological perspective, Sunni exegetes have generally formulated and explained fallacious techniques by drawing on detailed historical evidence, whereas Shi‘i exegetes, particularly ʿAllāmah al-Ṭabāṭabāʾī, have sought to highlight the tactics employed by those who have gone astray through [an incomplete phrase in the Persian source]. Among the techniques examined, demagoguery intended to obstruct understanding occurs most frequently in Sunni commentaries. Fallacies such as reductionism, analogy with an act of the self, assigning primacy to tradition and wealth, insult, distortion, incomplete quotation, spurious correlation, erroneous interpretation, and appeals to emotion are among the principal strategies employed by opponents of revelation and have received attention in the commentaries of both traditions. A comparative analysis of the views of the two traditions not only provides a more comprehensive account of the structure of these fallacies but also highlights the Qur’an’s discursive capacity to critique intellectual deviations within the exegetical traditions. It further lays the groundwork for future interdisciplinary research connecting Qur’anic studies, cognitive sciences, and critical thinking. Extended Abstract Introduction Human reasoning is continually influenced by various cognitive, emotional, and social factors, which may at times hinder the accurate evaluation of evidence and the formation of rational judgments. Contemporary research in cognitive psychology has demonstrated that many false beliefs arise not from a lack of intelligence but from systematic distortions in information processing. Informal logic, moreover, has shown that many apparently persuasive arguments are, in fact, based on logical fallacies and flawed methods of reasoning. These issues now occupy an important place in contemporary studies of critical thinking, education, communication, and decision-making. A careful examination of the verses of the Holy Qur’an reveals that this divine scripture addressed human cognitive and reasoning processes with remarkable depth centuries ago. Throughout the Qur’an, the divine prophets encounter opponents who, despite being presented with clear evidence, refuse to accept the truth and resort to logically and epistemologically flawed arguments to justify their positions. The Holy Qur’an not only reports these arguments but also critiques them, thereby exposing the mechanisms through which human thought and judgment become distorted. The Qur’an may therefore be regarded not only as a book of guidance but also as a valuable source for understanding the relationship among human cognition, reasoning, and behavior. Literature Review and Research Methodology Previous studies of Qur’anic argumentation have focused primarily on its theological and rhetorical dimensions or on the methods of argumentation employed in the Qur’an. Few studies have attempted to analyze these arguments in light of modern theories of informal logic and cognitive psychology. Furthermore, although Sunni and Shi‘i Qur’anic exegetes have identified the logical weaknesses in the arguments advanced by deniers when interpreting verses concerning the dialogues between the prophets and their opponents, relatively little research has systematically compared their views or examined them in relation to concepts such as logical fallacies, cognitive biases, and critical thinking. The present study therefore seeks to address this gap by adopting an interdisciplinary approach and revealing the epistemological potential of the Qur’an for analyzing human reasoning processes. This study employs a descriptive-analytical method within a comparative framework. First, the verses reporting the arguments of disbelievers, polytheists, hypocrites, and other opponents of the prophets were collected and analyzed. The interpretations of prominent Sunni Qur’anic exegetes, including al-Ṭabarī, al-Zamakhsharī, and Fakhr al-Dīn al-Rāzī, and those of Shi‘i exegetes, particularly ʿAllāmah al-Ṭabāṭabāʾī and Ayatollah Makārim Shīrāzī, were then examined and compared. In the next stage, the findings were evaluated in light of established classifications in informal logic and fundamental concepts in cognitive psychology to determine the extent to which Qur’anic analyses converge with contemporary theories of cognitive and reasoning errors. This methodology makes it possible to examine Qur’anic arguments not merely as historical accounts but as a transhistorical model for evaluating the soundness of reasoning and the integrity of epistemic conduct. The originality of this study lies in its integration of three fields—Qur’anic studies, informal logic, and cognitive psychology—within a unified analytical framework. This interdisciplinary synthesis demonstrates that the Holy Qur’an not only presents doctrinal teachings but also provides enduring criteria for identifying deceptive arguments, cultivating intellectual responsibility, and strengthening evidence-based judgment. The findings of this study may therefore contribute not only to Qur’anic scholarship but also to the fields of critical-thinking education, the ethics of dialogue, communication, and discourse analysis. Research Findings An examination of the selected verses of the Holy Qur’an demonstrates that, rather than presenting logical, evidence-based arguments, the opponents of the divine prophets employed distinct and recurring patterns of fallacious reasoning. These fallacies were not merely rhetorical devices or historical phenomena; rather, they constituted cognitive strategies used to preserve prior beliefs, defend individual and social interests, and resist the transformative message of revelation. A comparative study of Shi‘i and Sunni Qur’anic exegeses further indicates that both exegetical traditions agree on the existence of these patterns of reasoning, although they emphasize different aspects when analyzing their causes and consequences. The first category consists of fallacies based on distortion and the inversion of truth. This category includes reductionism, false causal explanations, incomplete quotation, textual distortion, and the arbitrary interpretation of verses. The Holy Qur’an repeatedly refers to individuals who remove the statements of the prophets from their original contexts or alter the meaning of revelation through erroneous interpretations. Shi‘i Qur’anic exegetes generally regard such conduct as evidence of deviation in epistemological foundations and disruption of cognitive processes, whereas Sunni exegetes often emphasize the historical, literary, and rhetorical dimensions of these distortions. The second category comprises fallacies based on unsupported claims and the substitution of psychological influence for rational argumentation. This group includes poisoning the well, appeals to ignorance, shifting the burden of proof, appeals to false authority, emotional manipulation, intimidation and threats, wishful thinking, and argumentative traps. Rather than responding directly to the clear evidence presented by the prophets, their opponents relied on inherited traditions, social status, political power, or psychological pressure to persuade their audiences. The Holy Qur’an presents these methods as signs of logical weakness and an inability to offer sound proof, since persuasion in such cases rests not on evidence but on emotion, fear, prejudice, or apparent authority. Exegetes from both traditions identify these methods as major causes of intellectual deviation, although Shi‘i exegetes devote greater attention to their epistemological and psychological roots. The third category consists of fallacies employed to prevent rational dialogue from taking place. The creation of ambiguity, diversion of the discussion, generation of mental confusion, interruption of logical communication, and disruption of the dialogical environment are among the principal examples in this category. In numerous instances, the Holy Qur’an reports that the opponents of the prophets prevented people from listening to the divine verses, created disturbances to obstruct the hearing of revelation, or diverted the discussion by raising irrelevant or mocking questions. Classical exegetes regarded such conduct as evidence that the opponents were unable to respond to the prophets’ clear arguments and therefore adopted strategies aimed at disrupting communication and dialogue rather than engaging in rational debate. A comparative examination of the Qur’anic exegetes’ views demonstrates that, despite their methodological differences, both exegetical traditions agree on a fundamental principle: many instances of denial arise not from a lack of evidence but from disruptions in the processes of reasoning and judgment. In their view, factors such as arrogance, blind imitation, prejudice, attachment to worldly interests, and the dominance of emotion over reason create the conditions in which fallacies emerge. Under such circumstances, rather than adopting truth as the standard of judgment, individuals employ flawed arguments to preserve their prior beliefs and avoid accepting reality. Thus, logical fallacies in the Qur’an are not merely theoretical errors but also reflections of moral and cognitive disorders in human beings. A comparison of these findings with contemporary theories of informal logic and cognitive psychology also reveals considerable conceptual convergence. Many of the patterns of reasoning condemned in the Qur’an correspond to concepts such as confirmation bias, authority bias, motivated reasoning, emotional reasoning, excessive simplification, and selective perception. This correspondence demonstrates that the Qur’anic analysis of the mechanisms of the human mind is not confined to the historical context of the period of revelation but can also explain many epistemological and communicative phenomena in the contemporary world. Accordingly, the Qur’an provides transhistorical criteria for distinguishing sound reasoning from intellectual deception and calls upon human beings to exercise evidence-based judgment, rational reflection, and ethical responsibility in the realm of thought. Conclusion The findings of this study demonstrate that, in recounting the dialogues between the prophets and their opponents, the Holy Qur’an does not confine itself to presenting doctrinal disagreements or reporting historical events. Rather, through a careful analysis of the methods of reasoning employed by deniers, it offers a comprehensive model for identifying logical errors and cognitive deviations. The comparative examination of Shi‘i and Sunni Qur’anic exegeses revealed that both exegetical traditions regard logical fallacies as among the principal means used by the opponents of revelation to resist the truth. Both traditions attribute these fallacies to such motives as prejudice, imitation, a sense of superiority, attachment to worldly interests, and the dominance of emotion over reason. Nevertheless, clear differences between the approaches of the two exegetical schools also emerge. Sunni Qur’anic exegetes generally highlight the historical, literary, and rhetorical contexts of these arguments, whereas Shi‘i exegetes, particularly ʿAllāmah al-Ṭabāṭabāʾī, place greater emphasis on the epistemological foundations, cognitive processes, and psychological roots of these deviations. Taken together, these two approaches provide a more comprehensive account of the mechanisms through which human thought becomes distorted. Furthermore, comparing the Qur’anic findings with developments in informal logic and cognitive psychology demonstrates that many of the fallacies discussed in the Qur’an correspond to established concepts such as confirmation bias, authority bias, motivated reasoning, emotional reasoning, selective perception, and cognitive simplification. This convergence reveals the considerable potential of Qur’anic epistemology for analyzing the intellectual and communicative issues of the contemporary world. It also demonstrates that Qur’anic teachings may be applied in such fields as critical-thinking education, media literacy, the ethics of dialogue, discourse analysis, and efforts to counter misinformation. The Holy Qur’an is therefore not only a book of religious guidance but also a valuable source for explaining the principles of rational judgment, epistemic responsibility, and evidence-based dialogue. From this perspective, by integrating Qur’anic studies, comparative exegesis, informal logic, and cognitive psychology, the present study offers an interdisciplinary framework for a deeper understanding of the mechanisms of reasoning and intellectual deviation. It may also provide a foundation for future research in the fields of education, cognitive studies, and the philosophy of argumentation. References The Holy Qur’an Beck, Aaron T. Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. Ellis, Albert. Reason and Emotion in Psychotherapy. Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Muḥammad ibn ʿUmar. Mafātīḥ al-Ghayb (al-Tafsīr al-Kabīr). Khandān, Ḥasan. Mughālaṭāt. Makārim Shīrāzī, Nāṣir, et al. Tafsīr-i Nemūneh. Muṭahharī, Murtaḍā. Majmūʿah-yi Āthār. Pohl, Walter. Fallacies and Argumentation. Ṭabāṭabāʾī, Sayyid Muḥammad Ḥusayn. Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾan. Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq al-Tanzīl. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Holy Qurʾan, Cognitive error, Logical fallacy, Shiʿi and Sunni Exegeses, Cognitive psychology, Exegetical traditions | ||
| اصل مقاله | ||
|
بررسی وتحلیل مغالطاتِ اهل ضلالت در قرآن کریم، در پرتو تفاسیر فریقین عزیزالله مولوی وردنجانی، استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران(نویسنده مسئول) molavei@sku.ac.ir محمدرضا موحّدی، دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران-Movahedi1345@gmail.com چکیده خطاهای شناختی و مغالطات منطقی از عوامل اصلی لغزش در باور و کنش اخلاقی به شمار میآیند. بررسی این خطاها در پرتو آیات قرآن کریم میتواند مسیر تصمیمگیری عقلانی و اصلاح رفتاری را شفافتر کند. مفسران فریقین (شیعه و اهل سنت) در طول تاریخ، با رویکردهای متفاوت، به تحلیل واکنشها و استدلالهای کافران، مشرکان و منافقان در برابر وحی پرداختهاند. این پژوهش با رویکرد تفسیری–تطبیقی و بهرهگیری از منابع تفسیری معتبر فریقین، در کنار مفاهیم روانشناسی شناختی و منطق غیرصوری، به شناسایی و دستهبندی این خطاها میپردازد. روش تحقیق تحلیلی–استنباطی است و با تحلیل محتوای کیفی آیات و مقایسه دیدگاههای مفسران دو مکتب همراه است. نتایج نشان میدهد از حیث روش شناسی مفسرین اهل تسنن بیشتر شگردهای مغالطی را ،مستند به بیان جزئیات از شواهد تاریخی صورتبندی کرده اند؛و مفسیرین شیعه بویژه علامه طباطبائی،به دنبال برجسته سازی ترفندهای اهل ضلالت از طریق است؛غوغاسالاری برای اخلال در فهم، بیشترین بسآمد را در تفاسیر اهل تسنن داشته و و مغالطاتی چون تحویلینگری، قیاس با فعل نفس، اصالتبخشی به سنت و ثروت، توهین، تحریف، نقلقول ناقص، همبستگیهای غیرواقعی، تفسیر ناصواب و توسل به هیجانات از مهمترین شگردهای مخالفان وحی بوده که در تفاسیر فریقین مورد توجه قرار گرفته . تحلیل تطبیقی دیدگاههای فریقین نهتنها تصویر کاملتری از ساختار این مغالطات به دست میدهد، بلکه ظرفیت گفتمانی قرآن برای نقد انحرافات فکری را در سنتهای تفسیری برجسته میکند و بستر پژوهشهای میانرشتهای آینده در پیوند قرآنپژوهی، علوم شناختی و تفکر انتقادی را فراهم میآورد. کلیدواژگان : قرآن کریم، خطای ادراکی، مغالطه، تفاسیر فریقین، روانشناسی شناختی، سنتهای تفسیری. ۱. مقدمه استدلال انسان همواره تحت تأثیر عوامل گوناگون شناختی، هیجانی و اجتماعی قرار دارد و همین عوامل، گاه مانع از ارزیابی درست شواهد و دستیابی به داوری عقلانی میشوند. پژوهشهای معاصر در حوزه روانشناسی شناختی نشان دادهاند که بسیاری از باورهای نادرست، نه از کمبود هوش، بلکه از تحریفهای نظاممند در فرایند پردازش اطلاعات سرچشمه میگیرند. از سوی دیگر، منطق غیرصوری نیز آشکار ساخته است که بسیاری از استدلالهای ظاهراً اقناعکننده، در حقیقت بر مغالطات منطقی و شیوههای نادرست استدلال استوارند. این مباحث امروزه جایگاه مهمی در مطالعات تفکر نقاد، تعلیم و تربیت، ارتباطات و تصمیمگیری یافتهاند. مطالعه دقیق آیات قرآن کریم نشان میدهد که این کتاب آسمانی قرنها پیش، با رویکردی ژرف به تحلیل فرایندهای ذهنی و استدلالی انسان پرداخته است. در سراسر قرآن، پیامبران الهی با مخالفانی روبهرو هستند که با وجود مشاهده دلایل روشن، از پذیرش حقیقت سر باز میزنند و برای توجیه مواضع خود به استدلالهایی متوسل میشوند که از نظر منطقی و معرفتی نادرستاند. قرآن کریم نهتنها این استدلالها را نقل میکند، بلکه با نقد آنها، سازوکارهای انحراف در اندیشه و داوری را نیز آشکار میسازد. ازاینرو، قرآن را میتوان افزون بر کتاب هدایت، اثری ارزشمند در تبیین رابطه میان شناخت، استدلال و رفتار انسان دانست. ۲. پیشینه پژوهش و روش تحقیق مطالعات انجامشده در حوزه استدلالهای قرآنی عمدتاً بر جنبههای کلامی، بلاغی یا روشهای احتجاج در قرآن متمرکز بودهاند و کمتر کوشیدهاند این استدلالها را بر پایه نظریههای جدید منطق غیرصوری و روانشناسی شناختی تحلیل کنند. از سوی دیگر، هرچند مفسران شیعه و اهلسنت در ذیل آیات مربوط به گفتوگوهای پیامبران با مخالفان، ضعفهای منطقی استدلالهای منکران را تبیین کردهاند، تاکنون پژوهشی که این دیدگاهها را بهصورت تطبیقی بررسی و با مفاهیمی مانند مغالطات منطقی، سوگیریهای شناختی و تفکر نقاد مقایسه کند، کمتر انجام گرفته است. ازاینرو، پژوهش حاضر میکوشد این خلأ را با بهرهگیری از رویکردی میانرشتهای جبران کند و ظرفیتهای معرفتی قرآن را در تحلیل فرایندهای استدلالی انسان آشکار سازد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. ابتدا آیاتی که در آنها استدلالهای کافران، مشرکان، منافقان و دیگر مخالفان پیامبران گزارش شده، گردآوری و تحلیل گردید. سپس دیدگاه مفسران برجسته اهلسنت، از جمله طبری، زمخشری و فخررازی، و مفسران شیعه، بهویژه علامه طباطبایی و آیتالله مکارم شیرازی، درباره این آیات بررسی و با یکدیگر مقایسه شد. در مرحله بعد، نتایج حاصل با طبقهبندیهای شناختهشده در منطق غیرصوری و مفاهیم بنیادین روانشناسی شناختی تطبیق داده شد تا میزان همگرایی تحلیلهای قرآنی با نظریههای جدید درباره خطاهای شناختی و استدلالی روشن گردد. این شیوه پژوهش امکان میدهد که احتجاجهای قرآنی صرفاً بهعنوان گزارشهای تاریخی تلقی نشوند، بلکه بهمثابه الگویی فرازمانی برای ارزیابی سلامت استدلال و صداقت معرفتی مورد مطالعه قرار گیرند. نوآوری این پژوهش در آن است که سه حوزه مطالعات قرآنی، منطق غیرصوری و روانشناسی شناختی را در قالب یک چارچوب تحلیلی واحد به هم پیوند میدهد. این تلفیق نشان میدهد که قرآن کریم نهتنها به بیان آموزههای اعتقادی پرداخته، بلکه معیارهایی پایدار برای تشخیص استدلالهای فریبنده، پرورش مسئولیتپذیری عقلانی و تقویت داوری مبتنی بر دلیل ارائه کرده است. ازاینرو، یافتههای این پژوهش میتواند علاوه بر مطالعات قرآنی، در حوزههای آموزش تفکر نقاد، اخلاق گفتوگو، ارتباطات و تحلیل گفتمان نیز کاربرد داشته باشد. ۳. یافتههای پژوهش بررسی آیات منتخب قرآن کریم نشان میدهد که مخالفان پیامبران الهی، بهجای ارائه استدلالهای منطقی و مبتنی بر شواهد، از الگوهای مشخص و تکرارشوندهای از مغالطات بهره گرفتهاند. این مغالطات صرفاً ابزارهای بلاغی یا پدیدههایی تاریخی نیستند، بلکه راهبردهایی شناختیاند که برای حفظ باورهای پیشین، دفاع از منافع فردی و اجتماعی و مقاومت در برابر پیام دگرگونکننده وحی به کار گرفته شدهاند. مطالعه تطبیقی تفاسیر شیعه و اهلسنت نیز بیانگر آن است که هر دو سنت تفسیری در اصل وجود این الگوهای استدلالی اتفاقنظر دارند، هرچند در تحلیل علل و پیامدهای آنها بر جنبههای متفاوتی تأکید کردهاند. نخستین دسته از مغالطات، مغالطات مبتنی بر تحریف و قلب حقیقت است. این دسته شامل تقلیلگرایی، تبیینهای علّی نادرست، نقل ناقص سخن، تحریف متن و تفسیر دلخواه آیات میشود. قرآن کریم بارها از کسانی سخن میگوید که گفتار پیامبران را از بستر اصلی خود خارج میکنند یا با برداشتهای نادرست، معنای وحی را دگرگون میسازند. مفسران شیعه این رفتارها را بیشتر نشانه انحراف در مبانی معرفتشناختی و اختلال در فرایند شناخت میدانند، در حالی که مفسران اهلسنت غالباً بر جنبههای تاریخی، ادبی و بلاغی این تحریفها تأکید میکنند. دسته دوم، مغالطات مبتنی بر ادعاهای بیدلیل و جایگزین کردن نفوذ روانی بهجای استدلال عقلانی است. در این گروه، مغالطاتی همچون مسموم کردن فضای گفتوگو، توسل به جهل، انتقال بار اثبات، تمسک به مرجعیت کاذب، تحریک احساسات، ارعاب و تهدید، آرزواندیشی و ایجاد دامهای استدلالی مشاهده میشود. مخالفان پیامبران، بهجای پاسخگویی مستقیم به دلایل روشن انبیا، از سنتهای موروثی، جایگاه اجتماعی، قدرت سیاسی یا فشارهای روانی برای اقناع مخاطبان بهره میگرفتند. قرآن کریم این شیوهها را نشانه ضعف منطقی و ناتوانی در اقامه برهان میداند؛ زیرا در آنها اقناع مخاطب نه بر پایه دلیل، بلکه بر اساس هیجان، ترس، تعصب یا اقتدار ظاهری صورت میگیرد. مفسران هر دو مکتب تفسیری این شیوهها را از مهمترین عوامل انحراف فکری معرفی کردهاند، هرچند مفسران شیعه بیش از دیگران به ریشههای معرفتشناختی و روانشناختی این رفتارها توجه نشان دادهاند. گروه سوم، مغالطاتی است که با هدف جلوگیری از شکلگیری گفتوگوی عقلانی به کار گرفته میشود. ابهامآفرینی، منحرف کردن مسیر بحث، ایجاد آشفتگی ذهنی، قطع ارتباط منطقی و برهم زدن فضای گفتوگو از مهمترین مصادیق این دسته به شمار میروند. قرآن کریم در موارد متعددی گزارش میکند که مخالفان پیامبران مردم را از شنیدن آیات الهی بازمیداشتند، با ایجاد هیاهو مانع استماع وحی میشدند یا با طرح پرسشهای بیارتباط و تمسخرآمیز، مسیر گفتوگو را منحرف میکردند. مفسران کلاسیک این رفتارها را نشانه آن دانستهاند که مخالفان در برابر استدلالهای روشن پیامبران توان پاسخگویی نداشتند و ازاینرو، به جای مواجهه منطقی، راهبرد اخلال در ارتباط و گفتوگو را برگزیده بودند. بررسی تطبیقی آرای مفسران نشان میدهد که با وجود تفاوتهای روشی، هر دو سنت تفسیری بر یک اصل بنیادین اتفاقنظر دارند و آن اینکه منشأ بسیاری از انکارها، کمبود دلیل نیست، بلکه اختلال در فرایند استدلال و داوری است. از دیدگاه آنان، عواملی همچون تکبر، تقلید کورکورانه، تعصب، دلبستگی به منافع دنیوی و غلبه احساسات بر عقل، زمینه پیدایش مغالطات را فراهم میآورد. در چنین شرایطی، انسان بهجای آنکه حقیقت را معیار داوری قرار دهد، میکوشد با بهرهگیری از استدلالهای نادرست، باورهای پیشین خود را حفظ کند و از پذیرش واقعیت بگریزد. بدین ترتیب، مغالطات منطقی در قرآن صرفاً خطاهای نظری نیستند، بلکه بازتابی از نابسامانیهای اخلاقی و شناختی انسان نیز به شمار میروند. مقایسه این یافتهها با نظریههای معاصر منطق غیرصوری و روانشناسی شناختی نیز از همگرایی مفهومی قابل توجهی حکایت دارد. بسیاری از الگوهای استدلالی نکوهششده در قرآن با مفاهیمی همچون سوگیری تأییدی، سوگیری مرجعیت، استدلال انگیخته، استدلال هیجانی، سادهسازی افراطی و ادراک گزینشی قابل انطباقاند. این همپوشانی نشان میدهد که تحلیل قرآنی از سازوکارهای ذهن انسان، محدود به فضای تاریخی عصر نزول نیست، بلکه ظرفیت تبیین بسیاری از پدیدههای معرفتی و ارتباطی جهان معاصر را نیز دارد. بر همین اساس، قرآن معیارهایی فرازمانی برای تمایز میان استدلال صحیح و فریب فکری ارائه میدهد و انسان را به داوری مبتنی بر شواهد، تأمل عقلانی و مسئولیتپذیری اخلاقی در عرصه اندیشه فرا میخواند. ۴. نتیجهگیری یافتههای این پژوهش نشان میدهد که قرآن کریم در نقل گفتوگوهای پیامبران با مخالفان، صرفاً به بیان اختلافهای اعتقادی یا گزارش رویدادهای تاریخی بسنده نکرده، بلکه با تحلیل دقیق شیوههای استدلال منکران، الگویی جامع برای شناخت خطاهای منطقی و انحرافهای شناختی ارائه کرده است. بررسی تطبیقی تفاسیر شیعه و اهلسنت نشان داد که هر دو سنت تفسیری، مغالطات منطقی را از مهمترین ابزارهای مخالفان وحی برای مقابله با حقیقت دانسته و آنها را برخاسته از انگیزههایی چون تعصب، تقلید، خودبرتربینی، دلبستگی به منافع دنیوی و غلبه احساسات بر عقل معرفی کردهاند. با این حال، تفاوت رویکرد دو مکتب تفسیری نیز آشکار است؛ مفسران اهلسنت غالباً زمینههای تاریخی، ادبی و بلاغی این استدلالها را برجسته ساختهاند، در حالی که مفسران شیعه، بهویژه علامه طباطبایی، بیش از همه بر مبانی معرفتشناختی، فرایندهای شناختی و ریشههای ذهنی این انحرافها تأکید کردهاند. این دو رویکرد در کنار یکدیگر، تصویری کاملتر از سازوکارهای انحراف در اندیشه انسان ارائه میکنند. از سوی دیگر، تطبیق یافتههای قرآنی با دستاوردهای منطق غیرصوری و روانشناسی شناختی نشان داد که بسیاری از مغالطات مطرح در قرآن با مفاهیم شناختهشدهای همچون سوگیری تأییدی، سوگیری مرجعیت، استدلال انگیخته، استدلال هیجانی، ادراک گزینشی و سادهسازی شناختی همخوانی دارند. این همگرایی، ظرفیت بالای معرفتشناسی قرآنی را برای تحلیل مسائل فکری و ارتباطی جهان معاصر آشکار میسازد و نشان میدهد که آموزههای قرآن میتوانند در حوزههایی چون آموزش تفکر نقاد، سواد رسانهای، اخلاق گفتوگو، تحلیل گفتمان و مقابله با اطلاعات نادرست نیز مورد استفاده قرار گیرند. بنابراین، قرآن کریم نهتنها کتاب هدایت دینی، بلکه منبعی ارزشمند برای تبیین اصول داوری عقلانی، مسئولیتپذیری معرفتی و گفتوگوی مبتنی بر برهان است. از این منظر، پژوهش حاضر با تلفیق مطالعات قرآنی، تفسیر تطبیقی، منطق غیرصوری و روانشناسی شناختی، چارچوبی میانرشتهای برای فهم عمیقتر سازوکارهای استدلال و انحراف فکری ارائه میدهد و میتواند زمینهساز پژوهشهای آینده در حوزههای تعلیم و تربیت، مطالعات شناختی و فلسفه استدلال باشد. منابع منتخب قرآن کریم. الیس، آلبرت (Ellis, Albert). عقل و هیجان در رواندرمانی (Reason and Emotion in Psychotherapy). بک، آرون تی. (Beck, Aaron T.). شناختدرمانی و اختلالات هیجانی (Cognitive Therapy and the Emotional Disorders). طباطبایی، سیدمحمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. فخر رازی، محمد بن عمر. مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). زمخشری، محمود بن عمر. الکشاف عن حقائق التنزیل. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. تفسیر نمونه. مطهری، مرتضی. مجموعه آثار (مباحث منطق و اندیشه اسلامی). خندان، حسن. مغالطات. پول، والتر (Pohl, Walter). مغالطات و استدلال (Fallacies and Argumentation). | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
آرون بک،(1381) ، شناختدرمانی و اختلالات هیجانی،ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران: نشر ارسباران.
انوری، حسن(1382) فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن.
آملی، محمد بن محمود.(1362) نفایس الفنون فی عرایس العیون، به کوشش مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران.
الیس، آلبرت(1394) درمان عقلانی-هیجانی رفتاری، ترجمه حمید پورشریفی، تهران،نشر دانژه.
اسمیت، فیلیپ ج(1381) تفکر منطقی،تعلیم و تربیت، ترجمه علی شریعتمداری، تهران، انتشارات سمت.
بیکن، فرانسیس(1369) ارغنون نو ترجمه احمد آرام، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
پل ریچارد و الدر لیندا(1403).مغالطه های پرکاربرد (44 ترفند کثیف رایج برای برنده شدن در بحث ها)ترجمه مهدی خسروانی،نشرنایش،شهرضا.
حسینی همدانی،محمد(1380) انوار درخشان در تفسیر قرآن، تهران، لطفی.
خسروپناه، عبدالحسین(1387) کلام جدید، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۷.
دهخدا، علیاکبر(1377) لغتنامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران.
زمخشری، محمود بن عمر(۱۴۱۵ق) ، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تحقیق: عبد الرزاق المهدی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
سجادی، سید جعفر(1362) فرهنگ علوم عقلی، تهران، انتشارات امیرکبیر.
سید محمد حسینی شیرازی(1400) تقریب القرآن الی الاذهان، بیروت، الوفاء.
سروش، عبدالکریم(1368) تفرج صنع: نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت و علوم طبیعی، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط.
سیاسی، علیاکبر(1367) از مبانی فلسفه، تهران، انتشارات امیرکبیر.
طبری، محمد بن جریر(۱۴۲۰ق)جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق: احمد محمد شاکر، قاهره.
طبری، محمد بن جریر(۱۳56)، ترجمة تفسیر طبری (جامعالبیان عن تأویل آی القرآن)، مصحح حبیب یغمائی، تهران: انتشارات توس.
طباطبایی، سید محمدحسین(1374) المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
عارف تامر(1412) المناظرات لشیح المتکلمین و المنطقیین فخرالدین الرازی، بیروت، مؤسسه عزالدین.
عمید، حسن(1389) فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر.
فیض کاشانی،محمد ابن شاه مرتضی(1373)،الـصافی فی تفسیر القرآن،تصحیح حسین اعلمی،مکتبه الصدر،تهران.
فخر رازی، محمد بن عمر(1401) التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، ، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قرائتی،محسن(1387)،تفسیر نور،تهران،مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن.
قراملکی،احد فرامرز(1384)منطق 1،انتشارات دانشگاه پیام نور.
قراملکی،احد فرامرز(1394) اخلاق سازمانی،تهران ،انتشارات سرآمد .
قراملکی،احد فرامرز(1380)روش شناسی مطالعات دینی،مشهد،دانشگاه علوم رضوی.
قلقشندی، احمد بن علی(1418) صبحالاعشی فی صناعة الانشاء، تحقیق محمد حسین شمسالدین، بیروت، دارالکتب العلمیة.
لیهی، رابرت ال(1387) درمان شناختیرفتاری: مبانی و فرایندها، ترجمه یحیی سیدمحمدی، چاپ اول، تهران: نشر روان.
محلی، محمد بن احمد و سیوطی، جلالالدین(۱۴۱۵ق) تفسیر الجلالین، تحقیق: احمد بن علی، بیروت: دارالمعرفه.
مکارم شیرازی(1380) ناصر و دیگران، تفسیر نمونه. تهران، دارالکتب الاسلامی.
معین، محمد(1387) فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر.
مطهری، مرتضی(1386) آشنایی با علوم اسلامی (منطق و فلسفه)، تهران، انتشارات صدرا.
مطهری،مرتضی(1390) منطق و فلسفه اسلامی،تهران، صدرا.
مطهری، مرتضی(1388) تفسیر موضوعی قرآن. تهران، صدرا.
Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive Therapy of Depression. New York: Guilford Press. Ellis, A. (1962). Reason and Emotion in Psychotherapy. New York: Lyle Stuart. Ellis, Albert. (2003). Reason and Emotion in Psychotherapy. New York: Citadel Press. Kahneman, Daniel. (2011). Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux. Leahy, R. L. (2003). Cognitive Therapy Techniques: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 515 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 111 |
||