«تحلیل استعارة مفهومی جاندار و سیالانگاری ریا و سالوس با رویکرد فرهنگی در غزلیات حافظ شیرازی» | ||
| پژوهش های دستوری و بلاغی | ||
| دوره 15، شماره 27، تیر 1404، صفحه 141-161 اصل مقاله (1.5 M) | ||
| نوع مقاله: بلاغی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/jls.2025.13220.1706 | ||
| نویسندگان | ||
| زینب کلانتری* 1؛ علی اکبر باقری خلیلی2؛ شهرام احمدی3؛ مسعود روحانی2 | ||
| 1دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. | ||
| 2استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. | ||
| 3دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. | ||
| چکیده | ||
| زبان وسیلهای برای برقراری ارتباط و تبادل اطلاعات است که به منظور پیبردن به افکار و آرای ذهن انسان دارای اهمیت است. با تکامل زبان و ظهور زبانشناسی، شاخهای از آن با نام زبانشناسی شناختی شکل گرفت و در یکی از حوزههای مطالعاتی آن یعنی معنیشناسی شناختی که به بررسی ارتباط میان تجربة انسان، نظام مفاهیم و ساختار معنایی زبان میپردازد، استعارة مفهومی و طرحوارههای تصویری مطرح شد. در استعارة مفهومی که از دو حوزة مبدأ و مقصد و با تمرکز بر نگاشتها پدیدار میگردد، نظام مفهومی ما و الگوهای استعاریسازی دارای اهمیت هستند. این الگوها که از حوزههای مختلفی چون تاریخ، اسطوره، حماسه، دین، عرفان و نظایر آن برخاستهاند و میتوان تحت عنوان فرهنگ از آنها یاد کرد، خاستگاه استعارة مفهومی بهشمارمیآیند. این پژوهش به شیوة توصیفی-تحلیلی و با رویکرد فرهنگی به بررسی استعارة مفهومی جاندار و سیالانگاری ریا و سالوس در غزلیات حافظ پرداختهاست. عمدهترین نتیجه آن، دستیابی به کلاناستعارة «ریا، نابودگر است» بوده، زیرا حافظ ریا را با پدیدههایی مفهومسازی کرده که بیاعتباری، بیحاصلی و نابودی را درپی دارند. استعارهپردازی ریا اغلب با طرحوارة قدرتی از نوع نیروی متقابل و ایجاد و رفع مانع انجام میگیرد که بهلحاظ فرهنگی، سازگار با شرایط و آداب سلوک عرفانی است. نابودگرانگاری ریا و مبارزة بی-امان حافظ برای ریشهکنکردن آن، محصولِ تجربیات فرهنگی اوست. بعضی از این تجربیات، مثل ریا بهمثابة انسان سرکش، ریا بهمثابة بوی بد و ریا بهمثابة شراب، روایتگر تجربیات درونفرهنگی حافظ در فارس و شیراز و در سطح وسیعتر، روایتگر آرزوی روانِ جمعی ایرانیان در طول تاریخ است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| حافظ شیرازی؛ ریا و سالوس؛ استعارة مفهومی؛ جاندارانگاری؛ سیالانگاری؛ رویکرد فرهنگی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| «Analysis of the conceptual metaphor of animate and fluidity of hypocrisy and salus with a cultural approach in Hafez Shirazi's sonnets» | ||
| نویسندگان [English] | ||
| zeinab kalantari1؛ Ali Akbar Bagheri Khalili2؛ Shahram Ahmadi3؛ Masoud Ruhani2 | ||
| 1PhD student in Persian Language and Literature, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. | ||
| 2Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. | ||
| 3Associate Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Conceptual metaphor and image schemas, first introduced within cognitive semantics, provide insight into how human beings structure thought and articulate abstract notions. In conceptual metaphor theory, both the conceptual system and the patterns of metaphorization are of central importance. In this study, hypocrisy is often metaphorically represented through power schemas involving counterforce and the dynamics of obstruction and its removal. The results show that Hafez consistently conceptualizes hypocrisy as destructive, and his unrelenting struggle to eliminate it is rooted in his mystical outlook as well as his cultural context. Hypocrisy is represented as a rebellious human being, a foul odor or noxious plant, and as wine. These metaphors reflect his rejection of false piety and devotion to sincerity. They also narrate his lived experiences in Fars while voicing the broader psychological longing of Iranians across history. Introduction From the perspective of conceptual metaphor theory, metaphor is not merely ornamental but a cognitive phenomenon rooted in thought. Hafez’s ghazals are a rich repository of literary strategies, and within them riyā (hypocrisy) and sālūs (dissimulation) stand out as terms he persistently critiques. This study examines the cultural roots and metaphorical structures of these concepts. Its importance may be considered in three ways. First, culturally, literature functions as a symbolic mirror of society, and metaphors in poetry reflect cultural experience. Second, the aesthetic dimension highlights the creative strategies through which Hafez conceptualizes hypocrisy, showing how beauty and critique are inseparable. Third, the cognitive dimension situates these metaphors within cultural contexts, clarifying their intellectual and social functions. Materials and Methods The study follows a descriptive–analytical approach. Units of analysis are verses containing riyā and sālūs, as well as related terms such as tazvīr (duplicity) and nefāq (dissension). Data were collected through library sources and examined via cognitive metaphor theory. Research Findings Lakoff and Johnson (1980) argue that “our ordinary conceptual system, in terms of which we think and act, is fundamentally metaphorical in nature.” A conceptual metaphor consists of a source domain, a target domain, and the systematic correspondences—or mappings—that link them. The target domain includes abstract concepts, while the source domain relies on concrete experiences. Mapping refers to the structured correspondences that project elements of the source onto the target. Conceptual metaphors thus ground abstract thought in embodied experience. Discussion of Results and Conclusion The metaphors of hypocrisy (riyā) and dissimulation (sālūs) are here analyzed in terms of animism and fluidity, two ontological subtypes. Animism manifests in two forms: Human imagery Schema: “Dissimulation is a rebellious human.” Bind your heart to wine so that, like a man, You may break the neck of hypocrisy and false piety. (Hafez, 2023: 478/5) Here, dissimulation as an abstract concept is mapped onto the human being, granting it vitality and moral agency. Vegetal imagery Schema: “Hypocrisy is a foul odor or a noxious plant.” I delight my soul’s breath with fragrant wine, For from the ascetic’s cloak I smelled hypocrisy. (Hafez, 2023: 243/3) Hypocrisy is conceptualized through the sensory experience of odor. While this could fall under the macro-metaphor “hypocrisy is a living entity,” this study interprets it specifically as vegetal imagery. Fluidity represents hypocrisy as a liquid: Schema: “Hypocrisy is wine.” From the monastery Hafez turns to the tavern— Perhaps he sobered from the intoxication of piety and hypocrisy. (Hafez, 2023: 175/8) Here, asceticism and hypocrisy are mapped onto wine, associated with intoxication and loss of clarity. Animism, as a type of ontological metaphor, appears in Hafez’s ghazals through two schemas: human imagery (“hypocrisy is a rebellious person”) and vegetal imagery (“hypocrisy is a foul odor or plant”). Fluidity emerges in the schema “hypocrisy is wine.” These lead to the macro-metaphor “hypocrisy is a destroyer.” In epic, social, biological, and mystical contexts, hypocrisy becomes a symbol of tyranny, corruption, egotism, and a barrier to truth. Employing a power schema of counterforce and obstruction, Hafez portrays hypocrisy as the destroyer of sincerity and love. His poetic struggle reflects both his cultural experience and the collective psyche of the Iranian people. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Hafez Shirazi, Riya and Salus, Conceptual metaphor, Animism, Fluidism, Cultural approach | ||
| مراجع | ||
منابعآریانفر، سیمین. (1385). «بررسی شمـاری از ضربالمثلهای زبـان فـارسی براسـاس طـرحوارههای تصویری در چـارچوب نظریة معناشناسیشناختی». پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه الزهرا.
اسحاقی، محمد. (1402). «شراب غرور و بادة حضور در دیوان حافظ». مطالعات زبان و ادبیات غنایی. شمارة 46. صص: 48ـ30.
اسلامیندوشن، محمدعلی. (1374). ماجرای پایانناپذیر حافظ. تهران: یزدان.
انوری، حسن. (1383). فرهنگ کنایات سخن. تهران: سخن.
ایمانیان، حسین. (1394). «طعنة رندانه به حافظ شهر». مطالعات و تحقیقات ادبی. شمارة 18. صص: 257.
پورنامداریان، تقی. (1384). گمشدة لب دریا. تهران: سخن.
حافظ شیرازی، شمسالدّینمحمّد. (1402). دیوان. تصحیح قزوینی و غنی. بهاهتمام ع. جربزهدار. تهران: اساطیر.
حسنرضایی، حسین. (1399). «نگاهی تازه به بنمایة جام در دیوان حافظ». زبان و ادبیّات فارسی. شمارة 89. صص: 156ـ132.
حسنلی، کاووس. (1391). چشمة خورشید. شیراز: نوید شیراز.
حسنلی، کاووس. (1397). «آتشِ تر، بازنمود ریاکاری حافظ شیرازی در شگردی متفاوت». مطالعات ایرانی. شمارة 34. صص: 87ـ61.
حصارکی، محمدرضا. (1401). «ریا و اخلاص و بازتاب آن در شعر حافظ». عرفان اسلامی. شمارة 72. صص: 341ـ325.
رحمدل، غلامرضا. (1386). «مقایسة اغتنام فرصت در اندیشههای حافظ و خیام». ادب پژوهی. شمارة 2. صص: 141ـ118.
زرینکوب، عبدالحسین. (1374). از کوچة رندان. تهران: سخن.
شمشیری، بابک؛ بهروزی، سمیه و ماندنی، آمنه. (1395). «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ». سالنامة حافظ پژوهی. صص: 100ـ85.
صفوی، کوروش. (1383). درآمدی بر معنی شناسی. تهران: سورة مهر.
طوسی، محمدبنحسن. (1388). امالی. اصفهان: قائمیة اصفهان.
فلاح، سیما. (1402). «اهمیت استفاده از عطر». پایگاه رایانهای https://skanet.ir/blog.
قاسمزاده، سیدعلی و گلرخماسوله، اسماعیل. (1398). «بررسی معنیشناختی تخلص «حافظ» بهمثابة استعارة مرکزی». زبان و ادبیات فارسی. شمارة 87. صص: 202ـ178.
کشاورز بیضایی، محمد. (1401). «شایستها و ناشایستهای پادشاهان و حاکمان در شعر حافظ شیرازی». نشریه نقد، تحلیل و زیباییشناسی متون. شمارة 14. صص: 91ـ75.
کوچش، زلتان. (1393). مقدمهای کاربردی بر استعاره. ترجمة شیرین پورابراهیم. تهران: سمت.
کوچش، زلتان. (1394). استعاره در فرهنگ، جهانیها و تنوع. ترجمة نیکتا انتظام. تهران: سیاهرود.
کوچش، زلتان. (1398). مقدمهای کاربردی بر استعاره. ترجمة شیرین پورابراهیم. تهران: سمت.
گلفام، ارسلان و اعلایی، مریم. (1387). «بررسی ساختهای طرحوارهای در غزلیات حافظ به منظور معرفی طرحوارههای جدید». زبـان و زبانشناسی. شمارة 2. صص: 94ـ81.
لیکاف، جرج و جانسون، مارک. (1401). استعارههاییکه با آنها زندگی میکنیم. ترجمة هاجر آقاابراهیمی. تهران: علم.
محمدیآسیابادی، علی. (1384). «ارزش تخلص و کاربرد آن در شعر حافظ». پژوهشهای ادبی. شمارة 8. صص: 74ـ52.
معین، محمد. (1389). حافظ شیرین سخن. تهران: معین.
ناطق، هما. (1383). در بزم حافظ خوشخوان. پاریس: خاوران.
نعمتی، فرج الله و یوسفی، محمدرضا. (1401). «واکاوی واژگان نشاندار اجتماعی در غزلیات حافظ شیرازی بر پایة تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف». پژوهشهای دستوری و بلاغی. شمارة 22. صص: 139ـ118.
نورالدینی اقدم، یحیی؛ محمّدی بدر، نرگس؛ غیبی، سید غلامرضا.(1399). «تحلیل مفهوم بلاغی و زبانشناختی دو نشانة زبانی «محتسب» و «دنیا» در غزلی از حافظ». مطالعات زبانی و بلاغی. شمارة 21. صص: 443ـ416.
هوشنگی، مجید؛ فقیه ملک مرزبان، نسرین؛ احمدی بیدهندی، پریسا. (1403). «تحلیلی بر تصاویر خشن در مواجهه با لطافت مفاهیم در دیوان حافظ» پژوهشهای دستوری و بلاغی. شمارة 25. صص: 131ـ111.
یگانه، فاطمه و افراشی، آزیتا. (1395). «استعارههای جهتی در قرآن با رویکرد شناختی». جستارهای زبانی. شمارة 5. صص: 216ـ193.
Lakoff, G & Johnsen, M. (2003). Metaphor we Live by. The University Chicago Press.
Evans, V & Green, M. (2006). Cognitive linguistics: an Intruduction. Edinburge University Press.
ReferencesAnvari, H. (2004). Farhang-e kenayat-e Sokhan. Tehran: Sokhan. [In Persian]
Aryanfar, S. (2006). Barrasi-ye shomari az zarb-ol-masal-ha-ye zaban-e farsi bar asas-e tarhvare-ha-ye tasviri dar charchub-e nazariye-ye ma'nashenasi-ye shenakhti. M.A. thesis, Alzahra University. [In Persian]
Eshaghi, M. (2023). Sharab-e ghorur va bade-ye hozur dar Divan-e Hafez. Studies in Lyrical Language and Literature, 46, 30-48. [In Persian]
Eslami Nodoushan, M. A. (1995). Majara-ye payan-napazir-e Hafez. Tehran: Yazdan. [In Persian]
Evans, V & Green, M. (2006). Cognitive linguistics: An introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Fallah, S. (2023). Ahamiyyat-e estefade az atr. Skanet.ir Blog. [In Persian]
Ghasemzadeh, S. A & Golrokh-Masouleh, E. (2019). Barrasi-ye ma'nashenakhti-ye takhallos-e “Hafez” be masabe-ye estare-ye markazi. Persian Language and Literature, 87, 178-202. [In Persian]
Golfam, A & Ala'i, M. (2008). Barrasi-ye sakht-ha-ye tarhvarei-ye tasviri dar ghazaliyat-e Hafez. Language and Linguistics, 2, 81-94. [In Persian]
Hafez Shirazi, S. D. M. (2023). Divan. Tehran: Asatir. [In Persian]
Hasanrezaei, H. (2020). Negahi tazeh be bonmaye-ye jam dar Divan-e Hafez. Persian Language and Literature, 89, 132-156. [In Persian]
Hasanli, K. (2012). Cheshmeh-ye khorshid. Shiraz: Navid-e Shiraz. [In Persian]
Hasanli, K. (2018). Atash-e tar: Baznemud-e riyakari-ye Hafez-e Shirazi dar shegardi motafavet. Iranian Studies, 34, 61-87. [In Persian]
Hesarki, M. R. (2022). Riya va ekhlas va baztab-e an dar she'r-e Hafez. Quarterly Journal of Islamic Mysticism, 18, 325-341. [In Persian]
Hoshangi, M., Faghih Malek-Marzban, N & Ahmadi Bidehendi, P. (2024). Tahlili bar tasavir-e khashan dar movajeh ba latafat-e mafahim dar Divan-e Hafez. Pazhuhesh-ha-ye Dasturi va Balaghi, 14, 111-131. [In Persian]
Imanian, H. (2015). Ta'ne-ye rendaneh be Hafez-e shahr. Literary Studies and Research, 18, 7-25. [In Persian]
Keshavarz Beizaei, M. (2022). Shayest-ha va nashayest-ha-ye padeshahan va hakeman dar she'r-e Hafez Shirazi. Journal of Criticism, Analysis and Aesthetics of Texts, 5, 75-91. [In Persian]
Kovecses, Z. (2014). Moghaddame-yi karbordi bar estare. Trans. Sh. Pour-Ebrahim. Tehran: SAMT. [In Persian]
Kovecses, Z. (2015). Estare dar farhang: jahaniha va tanavvo. Trans. N. Entezam. Tehran: Siyahrud. [In Persian]
Kovecses, Z. (2019). Moghaddame-yi karbordi bar estare. Trans. Sh. Pour-Ebrahim. Tehran: SAMT. [In Persian]
Lakoff, G & Johnson, M. (2022). Estare-ha-yi ke ba anha zendegi mikonim. Trans. Hajar Agha-Ebrahimi. Tehran: Elm. [In Persian]
Lakoff, G & Johnson, M. (2003). Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.
Mohammadi Asiabadi, A. (2005). Arzesh-e takhallos va karbord-e an dar she'r-e Hafez. Pazhuhesh-ha-ye Adabi, 8, 52-74. [In Persian]
Moein, M. (2010). Hafez-e shirin-sokhan. Tehran: Moein. [In Persian]
Nateq, H. (2004). Dar bazm-e Hafez khosh-khan. Paris: Khavaran. [In Persian]
Nouraldini-Aghdam, Y., Mohammadi Badr, N & Gheibi, S. G. (2020). Tahlil-e mafhum-e balaghi va zaban-shenakhti-ye do neshane-ye zabani “Mohtaseb” va “Donya” dar ghazali az Hafez. Motale'at-e Zabani va Balaghi, 21, 416-443. [In Persian]
Nemati, F & Yousefi, M. R. (2022). Vakavi-ye vajegan-e neshan-dar-e ejtema'i dar ghazaliyat-e Hafez Shirazi bar paye-ye tahlil-e gofteman-e enteghadi-ye Fairclough. Pazhuhesh-ha-ye Dasturi va Balaghi, 12, 118-139. [In Persian]
Poornamdarian, T. (2005). Gomshode-ye lab-e darya. Tehran: Sokhan. [In Persian]
Rahmadel, G. (2007). Moghayese-ye eghtenam-e forsat dar andishe-ha-ye Hafez va Khayyam. Adab-Pazhuhi, 2, 118-141. [In Persian]
Shamshiri, B., Behroozi, S., & Mandani, A. (2016). Barrasi-ye riya be onvan-e asib-e ejtema'i dar ashar-e Hafez. Hafez Studies Yearbook, 19, 85-100. [In Persian]
Safavi, K. (2004). Daramadi bar ma'nashenasi. Tehran: Sureh Mehr. [In Persian]
Tusi, M. b. H. (2009). Amali. Isfahan: Qaemiyyeh-ye Isfahan. [In Persian]
Yeganeh, F & Afrashi, A. (2016). Estare-ha-ye jahati dar Quran ba roykard-e shenakhti. Jostarh-ha-ye Zabani, 5, 193-216. [In Persian]
Zarrinkoub, A. (1995). Az kuche-ye rendan. Tehran: Sokhan. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 270 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 59 |
||