بررسی وضعیت مخازن دانش سازمانی دانشگاه‌های ایران در اپن دار

محمدی, مهدی; عباسی, سمانه; کریمی, رضا

doi:10.22091/stim.2025.11879.2261

	بررسی وضعیت مخازن دانش سازمانی دانشگاه‌های ایران در اپن دار
علوم و فنون مدیریت اطلاعات
مقاله 5، دوره 12، شماره 2، تیر 1405، صفحه 66-84 اصل مقاله (1.73 M)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/stim.2025.11879.2261
نویسندگان
مهدی محمدی^* ¹؛ سمانه عباسی²؛ رضا کریمی²
¹دانشیار و عضو هیات علمی گروه آموزشی علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه قم، قم، ایران
²گروه آموزشی علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف بررسی وضعیت مخازن دانش سازمانی دانشگاه‌های ایران ثبت شده در فهرست اپن‌دار انجام شده است. روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نظر نوع، کاربردی بود که با روش پیمایشی-تحلیلی انجام شد. برای گردآوری داده‌ها از سیاهۀ وارسی محقق‌ساخته براساس معیارهای ثبت مخازن اپن‌دار استفاده شد. جامعۀ پژوهش مشتمل بر کلیۀ مخازن دانش ثبت‌شده در فهرست اپن‌دار به تعداد 18 مخزن دانش سازمانی بود. داده‌ها با نرم‌افزار اکسل تجزیه‌وتحلیل شدند و نتایج آن در قالب آمار توصیفی در نمودارها و جداول مختلف نمایش داده و تحلیل شد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان دادند که در ایران، دانشگاه‌های علوم پزشکی جز اولین نهاد‌هایی هستند که مخازن دانش را ایجاد و آن را توسعه دادند. تعداد 18 مخزن دانش از ایران در فهرست اپن‌دار ثبت شده بود که از این تعداد 11 مخزن دانش، فعال و هفت مورد غیر فعال بودند. نُه مخزن دانش مربوط به دانشگاهای علوم پزشکی و یک مخزن دانش مربوط به دانشگاه‌های وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و یک مخزن دانش موضوعی بود. اولین مخزن دانش فعال در 2009 و آخرین آن در 2019 ثبت شده‌اند. بیشترین تراکم ثبت مخازن دانش ایران در سال 2015 و 2019 بود. همچنین نرم‌افزار به‌کاررفته در مخازن دانش فعال ایران، نرم‌افزار ای‌پرینت است. بیشترین رکورد ثبت‌شده در مخزن دانش مربوط به دانشگاه علوم پزشکی مشهد، پس از آن به‌ترتیب دانشگاه محقق اردبیلی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، دانشگاه علوم پزشکی اردبیل، دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، دانشگاه علوم پزشکی شهر‌کرد، دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دانشگاه علوم پزشکی گلستان، دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، دانشگاه علوم پزشکی بابل، و دانشگاه علوم پزشکی قزوین بودند. مطالعۀ رشد مخازن دانش سازمانی در ایران بیانگر رشد کُندِ این پدیده است. رکورد‌های ثبت‌شده در مخازن دانش ایران دقیقا برمبنای فهرست مخازن دانش دانشگاه ناتینگهام، شامل 12 نوع سند اصلی مشتمل بر مقالات مجله، پایان‌نامه‌های ارشد و دکتری، مقالات کنفرانسی و کارگاهی، طرح‌های پژوهشی، تک‌نگاشت‌ها، اسلاید‌های آموزشی، گزارش‌های اداری، کتاب‌ها، فصل و بخش‌های کتاب، مجموعه داده‌ها، و مواد بصری چند رسانه‌ای و صوتی بودند. از طرفی دارابودن محتویات علمی و انباشتگی به‌شیوۀ تدریجی و دائمی‌بودن آن از ویژگی‌های مخازن دانش به شمار می‌روند که در این پژوهش بیشترین مدارک ثبت‌شده در مخازن دانش سازمانی ایران، مقالات و پایان‌نامه‌ها بودند. بیشترین نوع مخزن دانش، مخازن مربوط به سازمان‌های دولتی بوده‌اند. از نظر موضوع، بیشتر مخازن ثبت‌شده از حوزۀ علوم پزشکی و سلامت بودند. نتیجه‌گیری: پس از بررسی مشخص شد که دانشگاه‌های ایران راه‌اندازی مخازن دانش سازمانی را نادیده گرفته و از نقش آن در رؤیت‌پذیری دانشگاه‌ها و کمک به ارتقاء رتبۀ دانشگاه‌ها در نظام‌های رتبه بندی غافل بودند. پرداختن به موضوع مخزن دانش سازمانی در کشور چه در عمل و چه در پژوهش‌ها در ابتدای راه قرار دارد. کم‌بودن مجموعه مخازن دانش ثبت‌شده در اپن‌دار، بیانگر نبودِ آگاهی کافی عمومی در مورد مفهوم مخازن دسترسی باز در دانشگاه‌های ایران برای حمایت از تحقیق و توسعه است. از طرفی رشد و توسعۀ همین مخازن دانش بسیار کُند بوده است و در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.
کلیدواژه‌ها
مخزن دانش سازمانی؛ دانشگاه‌های ایران؛ اپن‌دار؛ ارزیابی مخازن دانش سازمانی؛ مدیریت دانش؛ تولیدات علمی
عنوان مقاله [English]
A survey of the status of Iranian universities' organizational knowledge repositories in OPEN DOAR
نویسندگان [English]
Mahdi Mohammadi¹؛ Samaneh Abbasi²؛ Reza Karimi²
¹Faculty of Literature and Humanities Science, Knowledge and Information Science Department, University of Qom, Qom, Iran ,
²Department of Knowledge and Information Science, Literature and Humanities Science, University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]
Purpose: This study aims to examine the status of institutional repositories of Iranian universities registered in the OpenDOAR directory. Methodology: This applied research employs a survey-analytical method. Data were collected using a researcher-made checklist based on the registration criteria of the OpenDOAR system. The research population consisted of all institutional repositories from Iran listed in OpenDOAR, totaling 18 repositories. Data were analyzed using Microsoft Excel, and the results were presented and interpreted through descriptive statistics using various charts and tables. Findings: The findings indicate that medical universities in Iran were among the first institutions to establish and develop repositories. Of the 18 repositories registered from Iran, 11 were active and 7 were inactive. Nine repositories belonged to medical universities, and only one was affiliated with a university under the Ministry of Science, Research, and Technology. The earliest active repository was registered in 2009 and the latest in 2019, with the highest registration frequencies occurring in 2015 and 2019. EPrints was the most widely used software platform among active repositories. Mashhad University of Medical Sciences recorded the highest number of entries, followed by the University of Mohaghegh Ardabili, Iran University of Medical Sciences, Ardabil University of Medical Sciences, and the Universities of Medical Sciences in Bushehr, Shahrekord, Ilam, Golestan, Sabzevar, Babol, and Qazvin, respectively. The study revealed a slow growth trend in the development of institutional repositories in Iran. Based on the University of Nottingham's repository classification, the registered records comprised 12 primary document types: journal articles, master's and doctoral theses, conference and workshop papers, research proposals, monographs, educational slides, administrative reports, books, book chapters and sections, datasets, and multimedia and audio materials.A defining characteristic of institutional repositories is the steady accumulation of scientific content over time; in the Iranian context, most records consisted of journal articles and theses. However, growth across many centers remained extremely limited. The majority of repositories belonged to public institutions, and regarding subject coverage, most concentrated on medical and health sciences. Conclusion: The findings suggest that Iranian universities have largely neglected the implementation and potential of institutional repositories, particularly in enhancing institutional visibility and global rankings. Consequently, both academic research and practical engagement with institutional repositories in Iran remain in their infancy. The limited number of repositories listed in OpenDOAR reflects a general lack of awareness regarding open-access repositories as tools to support research and development. Furthermore, the growth and development of existing repositories have been sluggish and fall far short of satisfactory standards.
کلیدواژه‌ها [English]
Institutional repository, Iranian universities, OpenDOAR, evaluation of institutional repositories, knowledge management, scholarly output

مراجع
پریرخ، م.، و زاهدی نوقابی، م. (1393). چگونگی ارزیابی نرم‌افزارهای مخزن سازمانی: تجربه ای از یک مورد. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 30(3)، 785-822.‎ 10.35050/JIPM010.2015.033 سیدین، م.، و مختاری، ح. (1395). خط مشی‌های دسترسی آزاد در واسپارگاه‌های دیجیتال برتر دانشگاه‌های جهان. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع رسانی، 6(2)، 184-162.10.22067/riis.v6i2.44119 رشیدی، ک.، و عباسپور، ج. (1396). مقایسه منابع مخازن سازمانی دانشگاه های علوم پزشکی کشور از لحاظ نمایه پذیری و دسترس پذیری در موتور جستجوی گوگل. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع رسانی، 8(1)، 179-195.10.22067/riis.v0i0.66986 رشیدی شریف آباد، ک.، جوکار، ع.، و مهربانی زین آباد، ک. (1394). بررسی و مقایسه وضعیت وب‌سایت واسپارگاه‌های کشورهای جهان اسلام با کشورهای برتر جهان. کتابداری و اطلاع‌رسانی، 19(4)، 110-131.‎ زاهدی نوقابی، م. (1389). بررسی مخزن سازمانی دانشگاه فردوسی مشهد و سنجش میزان همخوانی آن با معیارهای تخصصی. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی)، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد. عباسی، ش. (1402).ارزیابی وضعیت مخزن دانش سازمانی دانشگاه‌های ایران: بررسی مخازن ثبت شده در OPEN DOAR، (پایان نامه کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی.)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه قم. عباسی، س.، و محمدی، م. (1402). مخزن دانش سازمانی و موضوعی اهل بیت علیهم السلام: افقی پیش روی کتابخانه حرم حضرت معصومه (س). اولین همایش کتاب و کریمه، قم،https://civilica.com/doc/2019221 عباسی، س.، محمدی، م.، و کریمی، ر. (1401). نقش کتابخانه‌ها و کتابداران در طراحی و ایجاد مخزن دانش سازمانی. علوم و فنون مدیریت اطلاعات، 9(4)، 479-502.‎10.22091/stim.2023.8404.1823 عربگری، ل.، کربلا آقایی کامران، م.، آبام، ز.، و شریف، ع. (1401). فراداده‌ شی یادگیری الکترونیکی در ذخیره و سازماندهی مخازن سازمانی دانشگاه‌های ایران. مطالعات کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 33(4)، 70-89.‎10.30484/nastinfo.2023.3349.2193 نوری، ز. (1396). ارزیابی مخزن اطلاعات علمی بر اساس معیارهای مطلوب مخزن دانش سازمانی: مطالعه موردی سامانه پژوهشی اعضای هیات علمی دانشگاه کردستان. (پایان نامه کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی)، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه پیام نور کرمانشاه. Abbasi, S. (2023). Assessing the status of institutional repository of Iranian universities: A review of repositories registered on the OPEN DOAR‎ [Master’s thesis, University of Qom]. Daneshkade-ye Adabiyat va ‘Olum-e Ensani. [In Persian] Abbasi, S., & Mohammadi, M. (2023). Institutional repository of Ahl al-Bayt (‘a): A Prospect for the Library of the Shrine of Hazrat Masumeh (s). The First Book and Karimeh Conference, Qom, Iran.. https://civilica.com/doc/2019221 [In Persian] Abbasi, S., Mohammadi, M., & Karimi, R. (2022). . The Role of Libraries and Librarians in Designing and Creating an Institutional Repository. Information Management Sciences and Techniques, 9(4), 479–502. [In Persian] Arabgari, K. A. K., Abam, Z., & Sharif, A. (2022). The Metadata of Electronic Learning Objects in the Storage and Organization of Organizational Repositories of Iranian Universities. Library and Information Organization Studies, 33(4), 70–89. [In Persian] Azim, M. M., & Hasan, N. (2018). Reflection of Indian Open Access Repositories in OpenDOAR: A Status Report. In Conference: 3^rd International Conference of Asian Libraries on Building Smart Libraries: Changes, Challenges, Issues, & Strategies. [In Persian] Baro, E. E., & Nwabueze-Echedom, A. U. (2023). An evaluation of institutional repository development in African universities. IFLA journal, 49(1), 18-38. https://doi.org/10.1177/03400352221089672 Biswas, G., & Paul, D. (2010). An evaluative study on the open source digital library softwares for institutional repository: Special reference to Dspace and greenstone digital library. International Journal of Library and Information Science, 2(1), 1-10. Chukwueke, Ch., Chizoba, N., & D. Okafor, V. N. (2020). Enhancing Academic Visibility of Faculty Members in Nigerian University Community: The Role of Institutional Repositories. International Journal of Research and Scientific Innovation (IJRSI), 7(9).https://www.rsisinternational.org/journals/ijrsi/digital-library/volume-7issue-9/87-94.pdf. Elahi, M. H., & Mezbah-ul-Islam, M. (2018). Open access repositories of Bangladesh: An analysis of the present status. IFLA journal, 44(2), 132-142.‏ https://doi.org/10.1177/0340035218763952 Farida, I., Tjakraatmadja, H. J., Firman, A., & Basuki, S. (2015). A conceptual model of Open Access Institutional Repository in Indonesia academic libraries: Viewed from knowledge management perspective, Library Management, 36(½), 168-181. Jelagat, S.L., Odini, C. & Wamukoya, J. (2021). Content Recruitment and Institutional Repositories in Kenyan Universities. Regional Institute of Information and Knowledge Management. http://ir.mu.ac.ke:8080/jspui/handle/123456789/4589 Kalbande, D. T. (2019). Institutional Repository in Open DOAR: Status Quo India. Library Philosophy and Practice (e-journal), 2562. https://scholarworks.sjsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6014&context=libphilprac Kampa, R. K., & Patra, N. K. (2020). Determining the factors influencing the level of awareness and usage of open source digital repository software by academic librarians in India. Digital Library Perspectives, 36(3), 303-317. https://doi.org/10.1108/DLP-05-2020-0042 Kipnis, D. G., Palmer, L. A., & Kubilius, R. K. (2019). The institutional repository landscape in medical schools and academic health centers: a 2018 snapshot view and analysis. Journal of the Medical Library Association: JMLA, 107(4), 488. doi: 10.5195/jmla.2019.653 Lynch, C. (2003). Institutional repositories: Essential infrastructure for scholarship in the digital age. ARL Bimonthly Report, 226(226), 1-7. Maharana, B., & Chakrabarti, A. (2019). LIS open access institutional digital repositories in OpenDOAR: An appraisal. Library Philosophy and Practice (e-journal). 2757 .https://scholarworks.sjsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6360&context=libphilprac Nagarkar, S. (2021). Institutional Repositories. https://www.researchgate.net/profile/ShubhadaNagarkar/publication/349733661_Institutional_Repositories/links/603f7f77a6fdcc9c780de3c2/Institutional-Repositories.pdf. Nouri, Z. (2017). Evaluation of Scientific Information Repository Based on Desirable Organizational Knowledge Repository Criteria: A Case Study of the Research System of Faculty Members at the University of Kurdistan [Master’s thesis, Payame Noor University, Kermanshah]. Daneshkade-ye ‘Olum-e Ensani. OpenDOAR. (2023). The Directory of Open Access Repositories. https://v2.sherpa.ac.uk/opendoar/ Parirokh, M and Zahedi Nooghabi,M . (2015). How to evaluate an institutional repository system: a case study. Iranian Journal of Information Processing and Management, 30(3), 785-822. doi: 10.35050/JIPM010.2015.033 [In Persian] Rashidi, K. & Abasspour, J. (2018). Comparison of the Organizational Repository Resources of Iranian Universities of Medical Sciences in Terms of Indexing and Accessibility in Google Search Engine. Library and Information Science Research, 8(1), 179-196. doi: 10.22067/riis.v0i0.66986. [In Persian] Seyedein, M., & Mokhtari, H. (2017). open access policies of highly-ranked digital repositories of the world’s universities. Library and Information research journal (studies in education & psychology), 6(2 (12)), 162-184. [In Persian] Sharma, R. (2018). Contribution of Asian Open Access Repositories to OpenDOAR. Library Philosophy & Practice, 1-5.‏ https://scholarworks.sjsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5469&context=libphilprac Ukwoma, S. C., & Okafor, V. N. (2017). Institutional repository in Nigerian universities: Trends and development. Library Collections, Acquisitions, & Technical Services, 40(1-2), 46-57. https://doi.org/10.1080/14649055.2017.1331653 Verma, N. K., & Shukla, A. (2014). Evaluating growth and development of open access repositories: a case study of OpenDOAR. In International conference on Knowledge Organization in Academic Libraries, 59-67. Zahedi Noqabi, M. (2010). Evaluating the institutional repository of Ferdowsi University of Mashhad and assessing its alignment with specialized criteria. [Master’s thesis]. Ferdowsi University of Mashhad.
آمار تعداد مشاهده مقاله: 487 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 57

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه قم

بررسی وضعیت مخازن دانش سازمانی دانشگاه‌های ایران در اپن دار