مطالعه تطبیقی مفهوم وجه الله در آیه 115 سوره بقره | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| مقاله 3، دوره 12، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 43-51 اصل مقاله (9.84 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2025.12666.2447 | ||
| نویسندگان | ||
| مریم علیزاده* 1؛ وحید واحدجوان2 | ||
| 1استادیار، گروه قرآن و منابع اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| 2دانشیار و عضو هیات علمی دانشکده معارف دانشگاه تهران، تهران، ایران، | ||
| چکیده | ||
| (وجهالله) از جمله آیات متشابهی است که در چند آیه از قرآن کریم آمده و معنای آن با ابهام همراه است. مفسران با رویکردهای مختلف به تفسیر معنای وجهالله پرداخته و دیدگاههای مختلفی داشتند که برخی را به تجسیم و برخی را به تأویل کشانده است. به طور قطع برداشت صحیح از آیه شریفه که همراه با تحلیل رویکردهای مختلف تفسیری باشد، میتواند در گام اول ابهام آیه را برطرف کرده و در گام دوم معنای مرجح را با دلایل متعددی بیان کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی رویکردهای مختلف مفسران روایی، فلسفی کلامی و همچنین مفسران تفسیر عرفانی درباره مفهوم این آیه را مورد تحلیل و ارزیابی قرار میدهد. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که هر سه رویکرد تفسیری متفاوت ارائه میدهد و تلفیق بین آنها و استفاده از روشها و تحلیلهای متفاوت از این رویکردها به ایجاد تفسیری همهجانبه از یک آیه منجر میشود و از نگاه تک بعدی و تفسیری سطحی جلوگیری میکند. البته تفسیر عرفانی به جهت کشف معنای باطنی آیات از عمق معنایی بیشتری برخودار است | ||
| کلیدواژهها | ||
| وجهالله؛ سوره بقره آیه 115؛ تجسیم؛ تشبیه | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A comparative study of the concept of "Wajh Allāh" (the Face of God) in Qur'an 2:115. | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Maryam Alizadeh1؛ Vahid Vahedjavan2 | ||
| 1Assistant Professor, Department of Qurʾān and Islamic Sources, Faculty of Islamic Knowledge and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran. | ||
| 2Associate Professor, Department of Islamic Ethics and Mysticism, Faculty of Islamic Knowledge and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| A Comparative Study of the Concept of Wajh Allāh in Qurʾan 2:115 Maryam Alizadeh¹; Vahid Vahed Javan² Assistant Professor, Department of Qurʾān and Islamic Sources, Faculty of Islamic Knowledge and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran. Email: alizade62@ut.ac.ir Associate Professor, Department of Islamic Ethics and Mysticism, Faculty of Islamic Knowledge and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran. Email: vahedjavan@ut.ac.ir Abstract Wajh Allāh (“the Face of God”) is among the ambiguous (Mutashābih) expressions that appear in several verses of the Noble Qurʾan and whose meaning has long been subject to interpretive uncertainty. Exegetes have approached the interpretation of Wajh Allāh from diverse perspectives, advancing a range of explanations, some of which tend toward anthropomorphism, while others favor figurative interpretation (Taʾwīl). Undoubtedly, a sound understanding of this expression and a critical examination of the various exegetical approaches to it can, first, clarify the ambiguity surrounding the verse and, second, identify the most persuasive interpretation on the basis of multiple lines of evidence. Employing a descriptive-analytical method, this study examines and evaluates the principal exegetical approaches to the concept of Wajh Allāh. The findings indicate that the three major interpretive approaches—tradition-based, theological-philosophical, and mystical—offer distinct understandings of the expression. The integration of these approaches and the utilization of their diverse methods and analytical frameworks contribute to a comprehensive interpretation of Wajh Allāh, while preventing reductionist and overly simplistic readings. Keywords: Wajh Allāh; Qurʾan 2:115; Anthropomorphism (Tajsīm); Assimilationism (Tashbīh) Extended Abstract Introduction According to Qurʾan 3:7, the verses of the Qurʾan are classified into two categories: Muḥkam (clear) and Mutashābih (ambiguous). Owing to their semantic clarity, Muḥkam verses are generally less susceptible to interpretive disagreement, whereas Mutashābih verses have consistently been subject to diverse interpretations. Among these, verses concerning the divine attributes constitute a significant portion of the ambiguous passages. In interpreting such verses, the exegete must take divine transcendence from corporeality as a fundamental hermeneutical principle. One of the most prominent examples is the expression Wajh Allāh (“the Face of God”), whose meaning when attributed to God has long been a matter of interpretive ambiguity. Some exegetes have adopted a literalist reading that tends toward corporealism, while others have interpreted it as referring to the divine attributes of action. A central issue, therefore, concerns the interpretive frameworks employed by exegetes in explaining such verses—whether tradition-based, theological-philosophical, or mystical—and the extent to which each framework yields a coherent and persuasive interpretation. The principal question of this study is: What approaches have Shiʿi and Sunni exegetes adopted in interpreting Wajh Allāh in Qurʾan 2:115, and which approach demonstrates greater explanatory adequacy? The significance of this inquiry extends beyond Qurʾanic studies, as it also contributes to resolving theological misconceptions arising from divergent understandings of the divine attributes. The primary gap that this study seeks to address is the absence of a comparative methodological analysis of the meaning of Wajh Allāh in Qurʾan 2:115— “Whichever way you turn, there is the face of Allah”—from the perspectives of Shiʿi and Sunni exegetes, with particular emphasis on three major interpretive approaches: tradition-based, theological-philosophical, and mystical. The originality of the present study lies in its methodology-oriented comparison of exegetes from both traditions, its focus on a single verse as a case study, and its evaluation of the effectiveness of these approaches in articulating an interpretation consistent with the principle of divine transcendence (Tanzīh). This study employs a descriptive-analytical and comparative methodology. It begins by examining the lexical meaning of the term wajh and subsequently analyzes and comparatively evaluates the tradition-based, theological-philosophical, and mystical interpretations advanced by leading Shiʿi and Sunni exegetes regarding Qurʾan 2:115, with the aim of arriving at a coherent interpretation free from corporealist implications. Research Findings A synthesis of the exegetical views suggests that proponents of the tradition-based approach, relying on narrations transmitted from the Infallibles (‘a.s.), interpret Wajh Allāh through reference to concrete and external manifestations. These manifestations include the qiblah (as the direction of worship), the Prophet (PBUH) and the Imams (‘a.s.) (as divine proofs and intermediaries of grace), and religious acts and rituals such as prayer and pilgrimage. The primary emphasis of this approach is on the outward and practical dimensions of religion and on providing an interpretation accessible to the broader community of believers. Nevertheless, it devotes comparatively less attention to explaining the precise relationship between these manifestations and the Divine Essence. Exegetes employing the theological-philosophical approach, through rational argumentation, philosophical reflection, and careful linguistic analysis, relate Wajh Allāh to abstract and immaterial realities. These include the Divine Essence itself (as a reality not confined by direction or place), God's essential attributes such as knowledge, power, and life, divine pleasure and approval (as the ultimate goal of worship), and God's presence and all-encompassing sovereignty over creation. This approach firmly rejects any corporeal or anthropomorphic interpretation of Wajh Allāh and emphasizes the absolute transcendence of God. Exegetes adopting the mystical approach, drawing upon the principles of theoretical mysticism—particularly mystical monotheism and divine self-disclosure (Tajallī)—interpret Wajh Allāh as the manifestation and disclosure of the Divine Essence within the phenomena of the cosmos. From this perspective, all beings in the universe are signs and manifestations of God, and Wajh Allāh is present throughout creation. This interpretation unveils a deeper layer of meaning embedded within the concept of Wajh Allāh. Conclusion Each of these approaches, in accordance with its particular methodology and objectives, has sought to elucidate the concept of Wajh Allāh, one of the Qurʾan's central theological concepts. Despite their differences, all three approaches concur in rejecting any notion of divine corporeality and in relating Wajh Allāh to the Divine Essence or divine attributes. They differ, however, in methodology and depth of interpretation. The tradition-based approach emphasizes the outward and practical dimensions of religion; the theological-philosophical approach relies on rational argumentation and the absolute transcendence of God; and the mystical approach focuses on divine manifestation and the disclosure of divine perfections within the cosmos. Ultimately, these three approaches should be regarded as complementary rather than mutually exclusive, each contributing to a more comprehensive understanding of the concept of Wajh Allāh. References Abū Ḥayyān, Muḥammad ibn Yūsuf. (1420 AH). Al-Baḥr al-Muḥīṭ fī al-Tafsīr. Dār al-Fikr. [In Arabic]. Baḥrānī, Hāshim ibn Sulaymān. (1416 AH). Al-Burhān fī Tafsīr al-Qurʾān. Bunyād-i Biʿthat. [In Arabic]. Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Muḥammad ibn ʿUmar. (1420 AH). Mafātīḥ al-Ghayb. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]. Ibn ʿArabī, Muḥammad ibn ʿAli. (1422 AH). Tafsīr Ibn ʿArabī. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]. Ibn ʿĀshūr, Muḥammad ibn Ṭāhir. (n.d.). Al-Taḥrīr wa al-Tanwīr. Muʾassasat al-Tārīkh. [In Arabic]. Saqqāf, Ḥasan ibn ʿAli. (1416 AH). Al-Ṣaḥīḥ fī Sharḥ al-ʿAqīdah al-Ṭaḥāwiyyah. Dār al-Imām al-Nawawī. [In Arabic]. Suyūṭī, ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Bakr. (1404 AH). Al-Durr al-Manthūr fī al-Tafsīr bi al-Maʾthūr. The Library of Grand Ayatollah Marʿashī Najafī. [In Arabic]. Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. (1412 AH). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]. Ṭabāṭabāʾī, Sayyid Muḥammad Ḥusayn. (1417 AH). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Jāmiʿat al-Mudarrisīn bi al-Ḥawzah al-ʿIlmiyyah bi-Qom. [In Arabic]. Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Wajh Allāh, Qurʾan 2:115, Anthropomorphism (Tajsīm), Assimilationism (Tashbīh) | ||
| اصل مقاله | ||
|
مطالعه تطبیقی مفهوم وجهالله در آیه 115 سوره بقره مریم علیزاده1 و وحید واحد جوان2 1 استادیار، گروه قرآن و منابع اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. رایانامه: alizade62@ut.ac.ir 2 دانشیار، گروه اخلاق و عرفان اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. رایانامه: vahedjavan@ut.ac.ir
چکیده «وجهالله» ازجمله عبارتهای متشابهی است که در چندین آیه از قرآن کریم آمدهاست و از نظر معنایی دارای ابهام میباشد. مفسران با رویکردهای مختلف به تفسیر معنای وجهالله پرداخته و دیدگاههای مختلفی داشتهاند که برخی را به تجسیم و برخی را به تاویل کشاندهاست. بطورقطع برداشت صحیح و تحلیل رویکردهای تفسیری مختلف از این عبارت، در گام اول میتواند ابهام آیه را برطرف کرده و در گام دوم معنای مُرجِّح را با دلایل متعدد بیان مینماید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی رویکردهای مختلف مفسران درباره مفهوم این عبارت را مورد تحلیل و ارزیابی قرار میدهد. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که هر سه رویکرد روایی، کلامی فلسفی و عرفانی، تفسیری متفاوت ارائه میدهند و تلفیق بین آنها و استفاده از روشها و تحلیلهای متفاوت از این رویکردها، به ایجاد تفسیری همهجانبه از این عبارت منجر میشود و از نگاه تکبعدی و تفسیری سطحی جلوگیری میکند. کلیدواژگان: وجهالله، سوره بقره آیه 115، تجسیم، تشبیه مقدمه براساس آیه ۷ سوره آل عمران، آیات قرآن به دو دسته «محکم» و «متشابه» تقسیم میشوند. آیات محکم به دلیل وضوح معنایی، کمتر محل اختلاف هستند اما آیات متشابه همواره با تفسیرهای گوناگون روبهرو بودهاند. در این میان، آیات مرتبط با اوصاف الهی سهم قابلتوجهی از آیات متشابه را به خود اختصاص دادهاند. مفسر باید هنگام تحلیل این آیات، اصل «عدم جسمانیت» خداوند را مبنا قرار دهد. یکی از مهمترین نمونهها، عبارت «وجهالله» است که معنای آن درباره خداوند همواره با ابهام همراه بودهاست. برخی از مفسران به ظاهرگرایی گرایش یافته و قائل به جسمانیت شدهاند و برخی دیگر آن را از اوصاف فعلیه الهی دانستهاند. نکته مهم این است که مفسران در تفسیر این آیات از چه رویکردی (روایی، کلامی-فلسفی یا عرفانی) بهره بردهاند و کدام رویکرد به معنایی واضحتر و منطقیتر دست مییابد. پرسش اصلی در این پژوهش این است که رویکردهای مختلف مفسران فریقین در تفسیر «وجهالله» در آیه ۱۱۵ بقره چیست و کدام رویکرد از کارآمدی بیشتری برخوردار است؟ اهمیت این مسئله تنها در پژوهشهای قرآنی خلاصه نمیشود بلکه به رفع سوءبرداشتهای کلامی نیز کمک میکند. فقدان اساسی که پژوهش حاضر بهدنبال جبران آن است؛ فقدان مطالعهای تطبیقی-روششناختی درباره معنای «وجهالله» در آیه ۱۱۵ سوره بقره «فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وجهالله» از دیدگاه مفسران فریقین با تاکید بر رویکردهای سهگانه (روایی، کلامی-فلسفی، عرفانی) است. نوآوری این پژوهش در تطبیق روشمحور میان مفسران فریقین، تمرکز بر یک آیه بهعنوان مطالعه موردی و ارزیابی کارآمدی رویکردها در تبیین معنایی سازگار با تنزیه الهی است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی انجام میشود؛ بدین ترتیب که معنای لغوی «وجه» بررسی شده سپس رویکردهای مختلف روایی، کلامی-فلسفی و عرفانی از دیدگاه مفسران برجسته فریقین ذیل آیه ۱۱۵ سوره بقره تحلیل و ارزیابی تطبیقی میگردد تا برداشتی منسجم و پیراسته از جسمانیت بهدست آید. یافته های پژوهش در جمعبندی آرای مفسران، چنین بهنظر میرسد که مفسران در این رویکرد روایی با استناد به روایات معصومین (ع)، وجهالله را بهمصادیق عینی و خارجی تاویل میکنند. این مصادیق شامل قبله (بهعنوان جهت عبادت)، پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) (بهعنوان حجتهای الهی و واسطههای فیض) و اعمال و مناسک دینی (مانند نماز و حج) میشوند. تاکید اصلی این رویکرد بر جنبههای ظاهری و عملی دین و ارائه تفسیری در دسترس عموم است. با اینحال، این رویکرد در تبیین چگونگی ارتباط این مصادیق با ذات الهی، کمتر به تحلیلهای عمیق میپردازد. مفسران رویکرد کلامی-فلسفی، با بهرهگیری از استدلالهای عقلی و فلسفی و تحلیل دقیق زبانی آیه، وجهالله را به مفاهیم انتزاعی و غیرمادی ارجاع میدهند. این مفاهیم شامل ذات الهی (بهعنوان حقیقتی که بههیچ جهت و مکانی محدود نیست)، صفات ذاتی خداوند (مانند علم، قدرت و حیات)، رضایت و خشنودی الهی (بهعنوان هدف نهایی عبادت) و حضور و احاطه خداوند بر همه موجودات میشود. این رویکرد بهشدت با هرگونه تفسیر جسمانی و تشبیهی وجهالله مخالفت میکند و بر تنزیه مطلق خداوند تاکید دارد. مفسران رویکرد عرفانی نیز با تکیه بر مبانی عرفان نظری (بهویژه توحید عرفانی و تجلی)، وجهالله را به تجلی و ظهور ذات الهی در مظاهر عالم تفسیر میکنند. از این منظر؛ تمام موجودات عالم، آیات و نشانههایی از خداوند هستند و وجهالله در همهجا و در همهچیز حاضر است. این تفسیر، لایهای عمیق را در معنای وجهالله آشکار میسازد. نتیجه گیری هریک از این رویکردها با توجه به روششناسی و اهداف خاص خود، تلاش کردهاند مفهوم «وجهالله» را تبیین کنند و برای دستیابی بهمعنای «وجهالله» بهعنوان یکی از مفاهیم کلیدی قرآن، از روشهای مختلفی بهره بردهاند. با این وجود هر سه رویکرد، در نفی جسمانیت خداوند و ارتباط وجهالله با ذات یا صفات الهی اشتراک نظر دارند اما در روششناسی و عمق معنایی، متفاوت هستند. رویکرد روایی بر جنبههای ظاهری و عملی دین تاکید دارد، رویکرد کلامی-فلسفی به استدلالهای عقلی و تنزیه مطلق خداوند میپردازد و رویکرد عرفانی به مسئله تجلی خداوند و تنزل کمالات او در مظاهر عالم اشاره میکند. در پایان بهنظر میرسد هر سه رویکرد مکمل هم بوده و نافی یکدیگر نیستند. منابع ابنعاشور، محمدبنطاهر. (بیتا). التحریر و التنویر. موسسه التاریخ. ابنعربی، محمدبنعلی. (1422 ق). تفسیر ابن عربی. دار احیاء التراث العربی. ابوحیان، محمدبنیوسف. (1420 ق). بحرالمحیط فی التفسیر. دارالفکر. بحرانی، هاشمبنسلیمان. (1416 ق). البرهان فى تفسیر القرآن. بنیاد بعثت. سقاف، حسنبنعلی. (1416 ق). الصحیح فی شرح العقیدة الطحاویة. دارالامام النووی. سیوطی، عبدالرحمنبنابیبکر. (1404 ق). الدر المنثور فى تفسیر المأثور. کتابخانه آیهالله مرعشی نجفی. طباطبائی، سیدمحمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. طبری، محمدبنجریر. (1412 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. دارالمعرفه. طوسی، محمدبنحسن. (بیتا). التبیان فى تفسیر القرآن. دار احیاء التراث العربی. فخر رازی، محمدبنعمر. (1420 ق). مفاتیح الغیب. دار احیاء التراث العربی. | ||
| مراجع | ||
|
فهرست منابع
*قرآن کریم.
*نهج البلاغه.
ابن ابیحاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبه نزار مصطفی الباز.
ابنترکه، صائن الدین على. (1360). تمهید القواعد. انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالى.
ابنعاشور، محمدبن طاهر. (بیتا). التحریر و التنویر. مؤسسه التاریخ.
ابنعجیبه، احمدبن محمد. (1419 ق). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. حسن عباس زکی.
ابنعربی، محمد بن علی. (1422 ق). تفسیر ابن عربی. داراحیاء التراث العربی.
ابنفارس، احمد. (1404 ق). معجم مقاییس اللغه. مکتب الاعلام الاسلامی.
ابندرید، ابوبکر محمدبن حسن. (1987 م). جمهره اللغه. دارالعلم.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (1408 ق). روض الجنان و روح الجنان فى تفسیرالقرآن. آستان قدس رضوی.
ابوحیان، محمدبن یوسف. (1420 ق). بحرالمحیط فی التفسیر. دارالفکر.
ازهری، محمدبن احمد. (1421 ق). تهذیب اللغه. داراحیاء التراث العربی.
بحرانی، هاشم بن سلیمان. (1416 ق). البرهان فى تفسیر القرآن. بنیاد بعثت.
بلاغی نجفی، محمدجواد. (1420 ق). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. بنیاد بعثت.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418 ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. داراحیاء التراث العربی.
ثعلبی، احمدبن ابراهیم. (1422 ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن. داراحیاء التراث العربی
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 ق). مفردات الفاظ القرآن. دارالشامیه.
سقاف، حسن بن علی. (1416 ق). الصحیح فی شرح العقیدة الطحاویة. دار الامام النووی.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر. (1404 ق). الدر المنثور فى تفسیر المأثور. کتابخانه آیه الله مرعشی.
صادقی تهرانی، محمد. (1365). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن. فرهنگ اسلامی.
صیدانلو، جواد؛ کرمینیا، محمد. (1398). معناشناسی وجه الله در قرآن کریم از منظر آیتالله جوادی آملی. مشکاۀ، 38(3).
طباطبائی، سیدمحمد حسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. ناصرخسرو.
...................................... . (1390 ق). زندگانی چهارده معصوم. کتابفروشی اسلام.
طبری، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. دارالمعرفه.
طوسی، محمدبن حسن. (بیتا). التبیان فى تفسیر القرآن. دار احیاء التراث العربی.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه. (1415 ق). تفسیر نورالثقلین. اسماعیلیان.
عیاشی، محمدبن مسعود. (1380). کتاب التفسیر. چاپخانه علمیه.
فخررازی، محمدبن عمر. (1420 ق). مفاتیح الغیب. داراحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409 ق). العین. دارالهجره.
فیض کاشانی، ملامحسن. (1415 ق). تفسیر الصافى. الصدر.
قمشهاى، محمدرضا. (1378). مجموعة آثار محمدرضا القمشهای. کانون پژوهش.
قمی، علی بن ابراهیم. (1363). تفسیر القمی. دارالکتاب.
قمی مشهدی، محمدبن محمدرضا. (1368) تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. وزارت ارشاد.
گنابادی، سلطان محمد. (1408 ق). تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة. مؤسسه الاعلمی.
مجلسی، محمدباقر. (بیتا). بحارالانوار الجامعه لدرر أخبار الائمه الاطهار. داراحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. دارالکتب الاسلامیه.
مهدیزاده، مرجانه. (1378). پژوهشی درباره وجه الله در قرآن کریم. نامه الهیات، 2 (3).
واحدجوان، وحید. (1401). وحدت وجود در عرفان اسلامی. نشر قائم آل علی. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 747 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 320 |
||