تقارن آینهای در غزلیات حافظ | ||
| پژوهش های دستوری و بلاغی | ||
| دوره 15، شماره 27، تیر 1404، صفحه 1-24 اصل مقاله (1.36 M) | ||
| نوع مقاله: بلاغی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/jls.2025.12524.1681 | ||
| نویسندگان | ||
| فیروز فاضلی* 1؛ ناصر فرهنگی راستی2 | ||
| 1دانشیار زبان وادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| تقارن یکی از مفاهیم مهم در ادبیات است که در ایجاد انسجام و هماهنگی در آثار ادبی اهمیت بالایی دارد. این مقاله با نگاهی نو به بررسی تقارن از دیدگاه بلاغی پرداخته و مبنای تعریف خود را با توجه به خاستگاه اصلی آن بر اساس علم ریاضی بنیان نهاده است. تقارن در ریاضیات به معنای یکسان شدن تصویر یک شیء با خود آن تحت یک تبدیل خاص است که شامل سه اصل مهم تبدیل، ساختار و حفظ کردن میباشد. در ادبیات نیز همانند ریاضی میتوان تقارن را به چهار دسته تقسیم کرد: چرخشی، محوری، انتقالی و تجانسی. این تقارنها در ایجاد تناسب و توازن ساختار یک اثر ادبی، بهویژه در شعر، نقش حیاتی دارند. به همین دلیل این پژوهش، تقارن آینهای یا محوری را در غزلیات حافظ تحلیل میکند و نشان میدهد که حافظ با بهرهگیری از آرایههای بلاغی مانند تشبیه، تصاویر خاصی در مصراعها خلق کرده و در مصراعهای بعدی این تصاویر را بازتاب میدهد، به گونهای که مصراع دوم تصویر متقارن مصراع اول است یا به کمک آرایههایی مانند تضاد، لف و نشر، ترصیع و تصدیر، تقارن لفظی و معنایی ایجاد کرده است که در چارچوب تقارن آینهای قرار میگیرد. مجموعهای از این آرایهها باعث میشوند که شعر حافظ دارای فرمهای متوازن و متقارن باشد و از نظر معنایی و صوری جلوة خاصی پیدا کند. نتایج تحقیق نشان میدهد که تقارن آینهای به ایجاد زیرلایههای پنهان معنایی کمک میکند و به انسجام ساختار اشعار او و زیبایی آنها میافزاید و یکی از معیارهای زیباییشناسی و تصویرسازی حافظ است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تقارن آینهای؛ تناسب؛ حافظ؛ ساختار غزل؛ لایههای پنهان معنایی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Mirror Symmetry in Hafez's Ghazals | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Firouz Fazeli1؛ Naser Farhangi Rasti2 | ||
| 1Associate Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Guilan, Iran. | ||
| 2PhD student in Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Guilan, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Symmetry is one of the fundamental concepts in literature, playing a crucial role in creating coherence and harmony within literary works. This study offers a novel perspective on symmetry by examining it from rhetorical viewpoints while grounding its definition in its mathematical origins. In mathematics, symmetry refers to the invariance of an object under a specific transformation, encompassing three essential principles: transformation, structure, and preservation. Similarly, in literature, symmetry can be categorized into four types: rotational, axial, transitional and homothetic. These forms of symmetry contribute significantly to the proportionality and balance of a literary work’s structure, particularly in poetry. This research specifically analyzes mirror or axial symmetry in Hafez’s ghazals, demonstrating how he employs rhetorical devices such as similes to create specific images in one hemistich and reflect them in the following one. In this way, the second hemistich serves as the symmetrical counterpart of the first. Additionally, by using devices like antithesis, zeugma, parallelism and epanalepsis, Hafez establishes verbal and conceptual symmetry, which aligns with the principles of mirror symmetry. This interplay of rhetorical elements results in balanced and symmetrical poetic forms, enhancing both the formal and semantic aesthetics of his poetry. The findings of this study reveal that mirror symmetry contributes to the development of hidden semantic layers, reinforcing the structural coherence and aesthetic appeal of Hafez’s poetry. It serves as one of the key stylistic and artistic principles underlying his imagery and poetic beauty. Introduction Symmetry has long been employed across various sciences and arts as a fundamental element for creating beauty and harmony. In literature, symmetry plays a significant role in the structure of poetry and prose, serving as a rhetorical device to achieve balance and aesthetic coherence. However, a precise and systematic definition of symmetry within Persian rhetoric has received limited attention. This study, grounded in a mathematical perspective of symmetry, examines the application of mirror symmetry in Hafez’s poetry, demonstrating how this rhetorical element, through the construction of symmetrical imagery and the use of rhetorical devices, contributes to the semantic richness and aesthetic appeal of his work, playing a crucial role in thematic development and structural organization. Materials & Methods This research adopts a descriptive-analytical methodology aligned with its objectives and relies on library-based data collection. Initially, a precise definition of mirror symmetry is formulated based on the theoretical foundations of mathematics. Subsequently, through the application of rhetorical criticism, the verbal and semantic rhetorical devices constituting mirror symmetry are identified. These rhetorical features are then systematically examined within the ghazals of Hafez to elucidate their manifestations and functions in his poetry. Research findings The findings of this study indicate that symmetry in literature can perform a role analogous to that of symmetry in mathematics, serving as an effective factor in creating harmony and structural coherence within literary works. In Hafez’s poetry, mirror symmetry is formed through the use of rhetorical devices such as simile, antithesis, contrast and balance. These elements enhance the rhetorical quality and aesthetic appeal of his poems. This coherent rhetorical integration not only reinforces the poetic structure but also enriches the semantic depth and artistic impact of the poetry. Discussion of Results & Conclusion This study presented a comprehensive definition of symmetry grounded in mathematical principles, defining it as the congruence of an object's image with the object itself under a specific transformation, encompassing three fundamental principles: transformation, structure, and preservation. Based on this framework, symmetry was categorized into four types: rotational, axial (mirror), translational, and homothetic. The analysis of axial symmetry in Hafez’s poetry revealed that he skillfully employs a variety of rhetorical devices—such as simile, antithesis, parallelism, and anaphora—to construct symmetrical images and themes. Mirror symmetry in Hafez’s work is not a singular rhetorical device but rather a complex interplay of multiple devices aimed at achieving balance, harmony, and structural cohesion. Through this technique, Hafez enhances the coordination of poetic elements as well as the external and internal rhythm and musicality of his verses, thereby enriching their aesthetic and semantic depth. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Mirror Symmetry, Proportion, Hafez, Ghazal Structure, Semantic hidden layers | ||
| مراجع | ||
منابعآلیاتوف، ام. (1372). تاریخچه کمپوزسیون در نقاشی. ترجمة نازلی اصغرزاده. تهران: انتشارات دنیای نو.
احمدی، بابک. (1386). ساختار و تاویل متن. تهران: نشر مرکز.
اخیانی، جمیله؛ مومنی هزاوه، امیر. (1401). «تقارن تصاویر (قرینهسازی پنهان) در شعر حافظ». پژوهشنامة متون ادبی دورة عراقی. شمارة 1. صص: 12ـ1.
استوارت، یان. (2007). چرا زیبایی واقعیت است؟ (مروری بر تاریخ تقارن در ریاضیات). ترجمة کامران بزرگزاد ایمانی. انتشارات basic book.
امینپور، قیصر. (1386). «درآمدی بر زیبایی شناسی سنتی و نو». نشریة رودکی. شمارة 12 و 13. صص: 91ـ36.
بمانیان، محمدرضا. (1390). کاربرد هندسه و تناسبات در معماری. تهران: انتشارات هله طحان.
بمانیان، محمدرضا. (1387). «جلوههای ادبی و هنری در چند حدیث». دوفصلنامة پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 11. صص: 222ـ205.
پندی، زهره؛ داودی، خسرو؛ رحیمی، زهرا و گروه مولفان. (1398). ریاضی پنجم دبستان. تهران: شرکت افست.
پورجوادی، نصراله. (1365). «حسن و ملاحت بحثی در زیباییشناسی حافظ». نشر دانش. شمارة 33. صص: 181ـ173.
جعفری دهکردی، ناهید؛ قاضیزاده، خشایار. (1397). «زیباییشناسی تقارن بازتابی در کتابت قرآن کریم؛ با تأکید بر قرآن 1529 آستان قدس رضوی». فصلنامة مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. شمارة 1. صص: 42ـ19.
حافظ شیرازی، خواجه شمسالدین محمد. (1390). دیوان حافظ، به سعی سایه. تهران: کارنامه.
حلیمی، محمدحسین. (1381). اصول و مبانی هنرهای تجسمی. تهران: احیا.
خواجه حسینی، محمد. (1393). نقشه کشی 1. تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران.
داوری اردکانی، رضا. (1373). شاعران در زمانه عسرت. تهران: انتشارات گروس.
ذوالفقاری، حسن. (1386). «تقارنها و تناسبها در گلستان سعدی». پژوهشهای ادب عرفانی (گوهر گویا). شمارة 4. صص: 110ـ91.
رضایی، احمد. (1402). «تقابل به عنوان مؤلفة اساسی در دستور زبان ضربالمثل». پژوهشهای دستوری و بلاغی. شمارة 23. صص: 43ـ21.
روشن، احمد. (1386). «نماد آیینه در اندیشه مولوی». فصلنامة ادیان و عرفان. شمارة 11. صص: 121ـ107.
زرکشی، محمد بن عبداالله. (2006). البرهان فی علوم القرآن. به تحقیق ابوالفضل الدمیاطی. قاهره: دارالحدیث.
زرینتره مراجل، نقی؛ مدرسی، فاطمه و نزهت، بهمن. (1399). «مواردی از نمود تقارن در تشبیهات ادبیات فارسی». دوفصلنامة علمی بلاغت کاربردی و نقد بلاغی. شمارة 2. صص: 159ـ145.
سیوطی، جلالالدین عبدالرحمن بن ابیبکر. (1421). الاتقان فی علوم القرآن. نشر دارالکتاب العربی.
سلیمانی، امین. (1386). «اشارهای به بیقرینگی در نقوش کاشی کاری دو مسجد امام و شیخ لطفالله». آینة خیال. شمارة 2. صص: 17ـ6.
سلیمانی، علی؛ مهرآوران، محمود. (1398). «نقد بلاغی شعر مشروطه با تأکید بر اشعار میرزادة عشقی و ابوالقاسم لاهوتی». پژوهشهای دستوری و بلاغی. شمارة 16. صص: 205ـ167.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1373). موسیقی شعر. تهران: آگاه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1389). صور خیال در شعر فارسی. تهران: نشر روزگار.
شمیسا، سیروس. (1386). آشنایی با عروض و قافیه. تهران: نشر میترا.
شمیسا، سیروس. (1386). نگاهی تازه به بدیع، تهران: نشر میترا.
ضیف، شوقی. (1383). تاریخ و تطور علوم بلاغت. ترجمة محمدرضا ترکی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
عسکری، ابوهلال حسن بن عبدالله بن سهل. (1372). معیارالبلاغه، مقدمهای در مباحث علوم بلاغت. ترجمة محمدجواد نصیری. تهران: موسسة انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
کهنموییپور، ژاله؛ خطاط، نسرین؛ افخمی، علی. (1381). فرهنگ توصیفی نقد ادبی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
گروتر، یورک کوت. (1386). زیباییشناسی در معماری. ترجمة جهانشاد پاکزاد. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
معین، محمد. (1364). فرهنگ شش جلدی معین. تهران: انتشارات امیرکبیر.
مکاریک، ایرناریما. (1385). دانشنامة نظریههای ادبی معاصر. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: نشر آگاه.
لائور، دیوید و پنتاک، استیون. (1391). مبانی طراحی. ترجمة محمدتقی فرامرزی. تهران: انتشارات لاهیتا.
نفیسی، علیاکبر (ناظمالاطباء). (1343). فرهنگ نفیسی. تهران: کتابفروشی خیام.
نورانی یزدی، ملیحه السادات. (1397). «درآمدی بر شناخت مفهوم تقارن، تعادل و جایگاه آن در معماری». معماری شناسی، نشریة اختصاصی معماری و شهرسازی ایران. شمارة 2. صص: 7ـ1.
هروی، حسینعلی. (1367). شرح غزلهای حافظ. تهران: نشر نو.
همایی، جلالالدین. (1364). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: توس.
همایی، جلالالدین.(1370). معانی و بیان. تهران: هماذر.
Conway, J. (2008). The Symmetries of Things. New York: CRC Press.
Newman, R.J. (2000). The World of Mathematics. Dover Publications. Volume 4.
Weyl, H. (1980). Symmetry. New Jersey: Princeton University Press.
Little, J. (2006). Mathematics and Music. College of the Holy Cros.
ReferencesAliatov, M. (1993). Tarikhcheh-ye compozision dar naghashi. Translated by Nazli Asgharzadeh. Tehran: Donyaye noe. [In Persian]
Ahmadi, B. (2007). Sakhtar va taevil-e matn. Tehran: markaz. [In Persian]
Akhiyani, J & Momeni Hazaveh, A. (2022). Tagharon-e tasavir (qarineh-sazi-ye penhan) dar she‘er-e Hafez. Pazhooheshnameh-ye Motun-e Adabi-ye Dowreh-ye Eraghi, 3, 112. [In Persian]
Aminpoor, Q. (2007). Daramadi bar Zibaeishenasi-e sonnati va now. Roudaki Journal, 12 & 13, 36-41. [In Persian]
Askari, abu Hilal Hasan ibn Abdollah ibn sahl. (1993). Meyar al-Balaghah: Moghaddame-ei dar mabahes-e oloum-e balaghat. Translated by mohammadjavad Nasiri. Tehran: Tehran University. [In Persian]
Bemanian, M. (2011). Karbord-e Hendese va Tanasobat dar Me’mari. Tehran: Hale-Tahan. [In Persian]
Bemanian, M. (2008). Jelve-haye Adabi va Honari dar Chand Hadis. The Scientific and Research Biannual Journal of Persian Language and Literature Studies, 11, 205-222. [In Persian]
Conway, J. (2008). The Symmetries of Things. New York. CRC Press.
Daif, Sh. (2004). Tarikh va Tatavvor-e Oloum-e Balaghat. Translated by Mohammadreza Torki. Tehran: Samt. [In Persian]
Davari Ardakani, R. (1994). Sha’eran dar Zamane-ye Osrat. Tehran: Garoos publication. [In Persian]
Grutter, J. (2007). Zibaei-shenasi dar Me’mari. Translated by Jahanshad Pakzad. Tehran: Shahid Beheshti University. [In Persian]
Hafiz Shirazi, Khaje Shams-el-Din Mohammad. (2011). Hafez be Saey-e Saye. Tehran: Karname. [In Persian]
Halimi, M. (2002). Osoul va Mabani-e Honar-haye Tajassomi. Volume 3. Tehran: ehya. [In Persian]
Heravi, H. (1988). Sharh-e Ghazal-haye Hafez. Tehran: Nashre Noo. [In Persian]
Homaei, J. (1985). Fonoun-e Balaghat va Sana’at-e Adabi.Tehran: Toos. [In Persian]
Homaei, J. (1991). Ma’ani va Bayan. Tehran: Homazar. [In Persian]
Jafari Dehkordi, N & Ghazizadeh, K. (2018). Zibayi-shenasi-ye tagharon-e baztābi dar ketabat-e Qur’an-e Karim; ba ta’kid bar Qur’an-e 1529-e Astan Quds-e Razavi. Quarterly Journal of Motale‘at-e Qur’ani va Farhang-e Eslami, 2, 19-42. [In Persian]
Kahnemueipoor, Zh., Khattat, N & Afkhami, A. (2002). Farhang-e Tosifi-e Naghd-e Adabi Tehran: Tehran University. [In Persian]
Khajehhoseini, M. (2014). Naghshe keshi 1. Tehran: Iran Textbook Publishing and printing Company. [In Persian]
Lauer, D & Pentak, S. (2012). Mabani-e Tarrahi. Translated by mohammadtaghi Faramarzi. Tehran: Lahita. [In Persian]
Little, J. (2006). Mathematics and Music. College of the Holy Cros.
Makaryk, R. (2006). Daneshname-ye Nazarie-haye Adabi-e Mo’aser. Translated by Mehran mohajer and Mohammad Nabavi. Tehran: Agah. [In Persian]
Moein, M. (1985). Farhang-e Shesh Jeldi-e Moein. Tehran: Amirkabir. [In Persian]
Nafisi, A. (Nāzem al-Attebā). (1964). Farhang-e Nafisi. Tehran: Ketabforushi-ye Khayyam. [In Persian]
Newman, J. (2000). The World of Mathematics. Dover Publications. Volume 4.
Noorani Yazdi, M. (2018). Daramadi bar Shenakht-e Mafhoom-e Tagharon, Ta’adol va Jaygah-e An dar me’mari. Architecture Studies, Exclusive Journal of Archtecture and Urban planning in iran, 1, 1-7. [In Persian]
Pandi, Z., Davodi, Kh., Rahimi, Z & others. (2019). Riyazi-e Panjom-e Dabestan. Tehran: offset company. [In Persian]
Poorjavadi, N. (1986). Hosn va Malahat, Bahsi dar Zibaei-shenasi-e Hafez. Danesh Publication, 33, 173-181. [In Persian]
Rezaei, A. (2023). Taghabol be onvan-e mo’allefeh-ye asasi dar dastur-e zarbeh-masal. Pazhoohesh-haye Dasturi va Balaghi, 13, 21-43. [In Persian]
Rowshan, A. (2007). Nemad-e Aeineh dar Andishe-ye Molavi. Jurnal of religions and mysticism, 4, 107-121. [In Persian]
Shafiei Kadkani, M.R. (1994). Moosighi-e She’er. Tehran: Agah. [In Persian]
Shafiei Kadkani, M.R. (2010). Sovar-e Khiyal dar She’er-e Farsi. Tehran: Roozegar. [In Persian]
Shamisa, S. (2007). Ashenaei ba Arouz va Ghafie. Tehran: mitra. [In Persian]
Shamisa, S. (2007). Negahi Taze be Badie. Tehran: mitra. [In Persian]
Seyouti, Jalal al-Din Abd al-Rahman ibn Abi Bakr. (2001). Al-etghan fi Oloum-el-Qur’an. Dar al-Ketab al-Arabi. [In Arabic]
Soleimani, A. (2007). Eshare-ei be Bigharinegi dar Noghoush-e Kashikari dar Masjed-e Emam va Sheikh Lotfollah. Ayeney Khial, 2, 6-17 [In Persian]
Soleimani, A & Mehravaran, M. (2019). Naqd-e balaghi-ye she‘er-e Mashruteh ba ta’kid bar ash‘ar-e Mirzadeh Eshghi va Abolqasem Lahouti. Pazhoohesh-haye Dasturi va Balaghi, 9, 167-205. [In Persian]
Stewart, I (2007). Chera Zibaei Vagheiyat Ast? (Morouri bar Tarikh-e Tagharon dar Riaziyat) Translated by Kamran Bozorgzad Imani. Basic book Pablications. [In Persian]
Weyl, H. (1980). Symmetry. New Jersey: Princeton University Press.
Zarkeshi, Mohamad ibn Abdollah. (2006). Al-Borhan fi Oloum-el-Qur’an. Research. Abolfazl al-Demyati. Cairo: Dar al-hadith. [In Arabic]
Zarrintare Marajel, N., Modarresi, F & Nozhat, B. (2020). Mavardi az Nemood-e Tagharon dar Tashbihat-e Adabiat-e Farsi. The Scientific Biannual Journal of Applied Rhetoric and Rhetorical Criticism, 2, 145-159. [In Persian]
Zolfaghari, H. (2007). Tagharon-ha va tanaseb-ha dar Golestan-e Sa‘di. Pazhoohesh-haye Adab-e Erfani (Gohar-e Goya), 4, 91-110. [In Persian]
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 501 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 73 |
||