کلاله از منظر تفسیر تطبیقی: بازخوانی چالشهای تعریفی و تاثیر آن بر واگراییهای فقهی در نظام ارث اسلامی | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| مقاله 6، دوره 12، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 102-123 اصل مقاله (1.79 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2025.12789.2451 | ||
| نویسنده | ||
| میثم شعیب* | ||
| دانشآموخته دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی. پژوهشگر مستقل. قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مسئله «کلاله» از چالشبرانگیزترین مفاهیم قرآنی است که ابهامات تفسیری آن، زمینهساز اختلافات فقهی گستردهای در نظام ارث اسلامی شدهاست. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تفسیر تطبیقی، ریشههای این اختلافات را میان فقه امامیه و اهل سنت کاوش میکند.. یافتهها نشان میدهد که ریشه اولیه اختلافات، ابهام تاریخی و تعدد وجوه لغوی و اصطلاحی «کلاله» (بهمعنای وصف موروث، ورثه حاشیهای یا اخوه) است. افزونبراین، تفاوت در مبانی استنادی (حجیت روایات ائمه (ع) در مقابل اقوال صحابه) و تفکیک تفسیری میان آیات . | ||
| کلیدواژهها | ||
| آیه ۱۲ نساء؛ آیه ۱۷۶ نساء؛ ارث اسلامی؛ کلاله | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Kalālah in Comparative Exegesis: A Reappraisal of Definitional Ambiguity and Its Impact on Juristic Divergences in Islamic Inheritance Law | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Meisam Shoaib | ||
| Graduate, Department of Fiqh and Foundations of Islamic Law, Independent Researcher, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Despite its pivotal occurrence in Qur’an 4:12 and 4:176, the Qur’anic term kalālah has long remained one of the most contested concepts in Islamic inheritance law. The exegetical ambiguities surrounding this term have generated extensive juristic divergences among Islamic legal schools, particularly between the Imāmī and Sunni traditions. Employing a descriptive-analytical method within the framework of comparative exegesis, this study seeks to investigate the relationship between the definitional ambiguity of kalālah and the resulting juristic divergences concerning this specific issue. The findings indicate that the origins of these disagreements may be traced to three principal domains. First, the multiplicity of the lexical meanings attributed to kalālah—including encirclement, weakness, and remoteness—which has given rise to various technical definitions, identifying it either as a description of the deceased, a description of the heirs, or a term restricted to siblings. Second, the divergence in the exegetical principles and methodologies employed by the two traditions in interpreting the kalālah verses, particularly with regard to the distinction between Qur’an 4:12, which concerns maternal siblings, and Qur’an 4:176, which concerns full or paternal siblings. Third, the differing role and evidentiary authority accorded to the Sunnah, specifically the statements of the Companions in Sunni scholarship and the traditions transmitted from the Imams (‘a.s.) in Imāmī scholarship. Ultimately, the study confirms the hypothesis that exegetical ambiguity precedes juristic divergence and demonstrates that this complex challenge, rather than leading to interpretive impasse, has become a dynamic arena for ijtihād and for the advancement of inferential methodologies within Islamic inheritance law. Keywords: Kalālah; Islamic Inheritance Law; Qur’an 4:12; Qur’an 4:176 Extended Abstract Introduction Islamic inheritance law constitutes one of the areas of Islamic jurisprudence whose details are articulated in the Qurʾan with remarkable precision. Among its key concepts is the Qurʾanic term kalālah, which appears in two verses of Sūrah al-Nisāʾ (4:12 and 4:176) and has long remained one of the most contested concepts among exegetes, jurists, and Qurʾanic scholars. Generally referring to a case of inheritance involving a person who leaves neither ascendants (parents) nor descendants (children), the term has, owing to ambiguities surrounding its lexical meaning and technical scope, generated profound questions and disagreements since the earliest period of Islam. The difficulty of interpreting kalālah was such that Companions such as ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb openly acknowledged their uncertainty regarding it and repeatedly sought clarification from the Prophet (PBUH), while Abū Bakr refrained from expressing a definitive opinion. This early historical ambiguity, arising from the multiplicity of lexical meanings and the breadth of technical definitions associated with the term, directly influenced the derivation of legal rulings and the development of distinct legal doctrines within the various Islamic schools of law. Accordingly, the present study undertakes a comparative reappraisal of the exegetical roots of juristic disagreements concerning kalālah and examines how definitional challenges and the interpretive methodologies of Shiʿi and Sunni exegetes have contributed to juristic divergences in Islamic inheritance law. The significance of this inquiry lies in the fact that previous studies, including those of Naṣīrī and his colleagues and of Nassājī and Qurbānī-Niyā, while valuable, have primarily focused on semantic issues or the transmission of scholarly opinions. The gap that this article seeks to address is the absence of a systematic and in-depth comparative analysis of the direct relationship between definitional ambiguities, exegetical methodologies, and juristic divergence. The principal research question is therefore how differences in exegetical foundations and approaches to the Qurʾan—including attention to context, occasions of revelation, lexical indications, and variant readings—as well as differing conceptions of the authority of the Sunnah (the Prophetic Sunnah, the statements of the Companions, and the traditions transmitted from the Ahl al-Bayt (‘a.s.)) have produced divergent understandings of kalālah and, consequently, fundamental disagreements within Islamic inheritance law. The originality of this study lies in its comparative exegetical approach, which focuses on the roots and processes underlying the formation of disagreement and on the relationship between textual interpretation and legal formulation. The study employs a qualitative methodology based on a descriptive-analytical approach within the framework of comparative exegesis. Data were collected from authoritative exegetical, fiqh al-Qurʾan, ḥadīth, and lexical sources recognized by both traditions. The data were analyzed through a systematic comparison of Shiʿi and Sunni exegetical views concerning the verses related to kalālah. Research Findings The first and most fundamental finding of this study is that the ambiguities surrounding kalālah originate in three distinct lexical meanings: encirclement or surroundingness (as a crown encircles the head), weakness and exhaustion (suggesting indirect kinship), and remoteness in genealogical relationship. This multiplicity of lexical meanings gave rise to a range of technical definitions. On the one hand, the predominant Sunni view understands kalālah as a description of a deceased person who leaves neither offspring nor parents. A legal consequence of this interpretation is that siblings are excluded from inheritance in the presence of the paternal grandfather. On the other hand, Imāmī jurisprudence, relying on explicit traditions transmitted from the Imams (‘a.s), defines kalālah in its Qurʾanic usage exclusively as referring to the brothers and sisters of the deceased. Consequently, the grandfather is placed alongside siblings within the second class of heirs. Other definitions have also been proposed, including understanding kalālah as a description of the heirs themselves or as denoting indirect kinship generally. The second major finding concerns the nearly unanimous distinction between the two kalālah verses, albeit on different evidentiary grounds. Shiʿi exegetes primarily rely on traditions transmitted from the Imams (‘a.s.), whereas Sunni exegetes rely on the statements of the Companions, non-canonical variant readings attributed to them, and contextual indicators. This divergence in the hierarchy of authoritative sources became a foundational factor in subsequent juristic disagreements. For example, although both traditions agree regarding the inheritance shares of maternal siblings mentioned in Qurʾan 4:12—namely one-sixth for a single sibling and one-third for two or more siblings, with equal shares for males and females—they differ concerning the inheritance of full or paternal siblings addressed in Qurʾan 4:176, particularly in three areas. First, the inheritance rights of the grandfather alongside siblings: in Imāmī jurisprudence, the grandfather and siblings inherit concurrently, whereas in Sunni jurisprudence the grandfather excludes siblings from inheritance. Second, the coexistence of siblings with a daughter of the deceased: Imāmī jurists, based on the condition laysa lahu walad (“he has no child”), maintain that the daughter inherits the entire estate, whereas Sunni jurists allocate the residue to the sister or brother as an agnatic heir (ʿaṣabah). Third, the issues of ʿawl and radd: Imāmī jurisprudence rejects ʿawl while permitting radd, whereas Sunni jurisprudence accepts ʿawl. Taken together, these findings demonstrate that the clearer the indication of the Qurʾanic text—as in verse 4:12—the greater the degree of consensus. Conversely, as ambiguity increases, differing exegetical methodologies give rise to greater juristic divergence. Conclusion Through a comparative reappraisal of the definitional challenges associated with kalālah and an analysis of the exegetical methodologies employed by the two traditions, this study demonstrates that the historical ambiguity and multivalent nature of this term constituted the principal point of departure for juristic disagreements within Islamic inheritance law. The findings confirm the validity of the hypothesis that exegetical ambiguity precedes juristic divergence in the case of kalālah, since the uncertainties and disagreements among the Companions during the earliest period of Islam predated the emergence of fully developed sectarian identities. From a theoretical perspective, this case study illustrates how differences in the criteria of authoritative evidence—namely, the statements of the Companions versus the traditions transmitted from the Imams (‘a.s.)—generated distinct exegetical trajectories that ultimately produced divergent legal systems. One limitation of the present study is its focus on the two principal traditions, Imāmī and Sunni, to the exclusion of other juridical schools. Future research employing the comparative exegetical method may fruitfully examine other challenging Qurʾanic concepts and test the causal model identified in this study. References ʿAyyāshī, Muḥammad ibn Masʿūd. (1380 AH). Al-Tafsīr al-ʿAyyāshī. Maktabat al-ʿIlmiyyah al-Islāmiyyah. [In Arabic]. Baghawī, al-Ḥusayn ibn Masʿūd. (1420 AH). Tafsīr al-Baghawī al-Musammā Maʿālim al-Tanzīl. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]. Baḥrānī, Hāshim ibn Sulaymān. (1415 AH). Al-Burhān fī Tafsīr al-Qurʾān. Muʾassasat al-Biʿthah. [In Arabic]. Fayḍ Kāshānī, Muḥammad ibn Shāh Murtaḍā. (1415 AH). Tafsīr al-Ṣāfī. Maktabat al-Ṣadr. [In Arabic]. Ibn al-ʿArabī, Muḥammad ibn ʿAbdullah. (1408 AH). Aḥkām al-Qurʾān. Dār al-Jīl. [In Arabic]. Jassāṣ, Aḥmad ibn ʿAli. (1405 AH). Aḥkām al-Qurʾān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]. Qummī, ʿAlī ibn Ibrāhīm. (1363 SH). Tafsīr al-Qummī. Dār al-Kitāb. [In Arabic]. Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. (1412 AH). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]. Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]. Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1407 AH). Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl. Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Arabic]. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Kalālah, Islamic Inheritance Law, Qur’an 4:12, Qur’an 4:176 | ||
| اصل مقاله | ||
|
کلاله از منظر تفسیر تطبیقی: بازخوانی چالشهای تعریفی و تاثیر آن بر واگراییهای فقهی در نظام ارث اسلامی میثم شعیب دانشآموخته دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، پژوهشگر مستقل، قم، ایران. رایانامه: m.shoaib@urd.ac.ir چکیده واژه قرآنی «کلاله» علیرغم کاربرد کلیدی در آیات 12 و 176 سوره نساء، همواره از چالشبرانگیزترین مفاهیم در نظام ارث اسلامی بوده و ابهامهای تفسیری پیرامون آن، اختلافهای فقهی گستردهای را میان مذاهب بهویژه امامیه و اهل سنت، رقم زدهاست. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تفسیر تطبیقی، بهدنبال کشف رابطه میان ابهام تعریفی «کلاله» و واگرایی فقهی در این مسئله خاص است. یافتهها نشان میدهد که ریشه اولیه اختلافات را باید در سه ساحت جست: نخست؛ تعدد وجوه لغوی «کلاله» (احاطه، ضعف، بُعد) که به تعاریف اصطلاحی چندگانه (وصف موروث، وصف ورثه یا اختصاص به اخوه) انجامیدهاست. دوم؛ تفاوت در مبانی و روشهای تفسیری فریقین در مواجهه با آیات کلاله بهویژه نحوه تفکیک موضوعی میان آیه ۱۲ (اخوه امی) و آیه ۱۷۶ (اخوه ابوینی/ ابی) و سوم؛ نقش و حجیت متفاوت سنت (اقوال صحابه در برابر روایات ائمه (ع)). درنهایت پژوهش حاضر، فرضیه «تقدم ابهام تفسیری بر واگرایی فقهی» را تایید کرده و نشان میدهد که این چالش پیچیده، بهجای انسداد، به عرصهای پویا برای اجتهاد و توسعه روششناسی استنباط در فقه ارث تبدیل شدهاست. کلیدواژگان: کلاله، ارث اسلامی، نساء: 12، نساء:176 مقدمه نظام ارث در شریعت اسلامی، یکی از مباحث فقهی است که جزئیات آن در قرآن کریم با دقت بسیار تبیین شدهاست. دراینمیان، اصطلاح قرآنی «کلاله» که در دو آیه از سوره نساء (آیه ۱۲ و ۱۷۶) بکار رفته، همواره از چالشبرانگیزترین مفاهیم نزد مفسران، فقها و قرآنپژوهان بودهاست. این واژه که بطورعام ناظر بر ارثبری فردی فاقد اصول (والدین) و فروع (اولاد) است؛ بهسبب ابهامهای ذاتی در معنای لغوی و دامنهشمول اصطلاحی، از صدر اسلام زمینهساز پرسشها و اختلافنظرهای عمیق شدهاست. دشواری فهم «کلاله» تا حدی بود که صحابهای چون عمربنخطاب به آن اذعان داشت و بطور مکرر از پیامبر (ص) درباره آن پرسش میکرد و ابوبکر نیز با احتیاط کامل، از بیان نظر قطعی خودداری میکرد. این ابهام تاریخی اولیه که ناشی از تعدد وجوه لغوی و گستردگی تعاریف اصطلاحی است، بهصورت مستقیم بر استنباط احکام فقهی و شکلگیری نظامهای حقوقی متمایز در مذاهب اسلامی تاثیر گذاشتهاست. لذا مسئله پژوهشی حاضر، بازخوانی تطبیقی ریشههای تفسیری اختلافات فقهی در باب کلاله و تحلیل چگونگی تاثیرگذاری چالشهای تعریفی و روشهای تفسیری مفسران شیعه و اهل سنت بر واگراییهای فقهی در نظام ارث اسلامی میباشد. اهمیت این مسئله به این دلیل است که تاکنون پژوهشهای انجامشده (همچون کارهای نصیری و همکاران و نساجی و قربانینیا) هرچند ارزشمند بودهاند اما بطور عمده به ابعاد معناشناختی یا نقل دیدگاهها پرداختهاند و خلایی که این مقاله درصدد رفع آن است، ارائه تحلیل تطبیقی عمیق و نظاممند از تاثیر مستقیم چالشهای تعریفی و روشهای تفسیری بر واگرایی آرای فقهی است. بنابراین پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه تفاوت در مبانی، رویکردهای تفسیری به قرآن (ازجمله توجه به سیاق، شان نزول، دلالتهای لغوی و قرائات) و نحوه استناد به سنت (سنت نبوی، اقوال صحابه در مقابل روایات اهل بیت (ع))، منجر به برداشتهای متفاوت از «کلاله» و درنتیجه اختلافات بنیادین در نظام ارث اسلامی شدهاست. نوآوری این مقاله در همین رویکرد تفسیر تطبیقی نهفته است؛ رویکردی که به ریشهها و فرآیند شکلگیری اختلاف و نسبت میان تفسیر متن و تشریع حکم توجه دارد. پژوهش حاضر به روش کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تکیه بنیادین بر تفسیر تطبیقی انجام شدهاست. دادهها از منابع اصلی تفسیری، فقه القرآن، روایی و لغوی معتبر فریقین استخراج گردیده و شیوه تحلیل دادهها، مبتنی بر مقایسه نظاممند آرای مفسران شیعه و اهل سنت ذیل آیات مرتبط با کلاله است. یافته های پژوهشنخستین و بنیادیترین یافته پژوهش حاضر، ریشهیابی ابهامات «کلاله» در سه معنای لغوی متمایز است: احاطه و گرداگرد بودن (همانند تاج که سر را دربر میگیرد)، ضعف و خستگی (که بر قرابت غیرمستقیم دلالت دارد) و بُعد و دوری نسبی. همین تعدد معانی لغوی، زمینهساز شکلگیری تعاریف اصطلاحی چندگانه شدهاست. در یکسو دیدگاه مشهور اهل سنت، کلاله را صفتی برای متوفی «فاقد ولد و والد» میداند که لازمه آن، محرومیت خواهران و برادران درصورت وجود جدّ پدری است. در سوی دیگر، فقه امامیه با استناد به روایات صریح ائمه (ع)، کلاله را در کاربرد قرآنی بطور انحصاری ناظر بر «اخوه و اخوات» (برادران و خواهران متوفی) تعریف میکند و بدینترتیب، جد را همردیف اخوه در طبقه دوم ارث قرار میدهد. افزونبراین، برخی تعاریف دیگر نیز وجود دارد؛ ازجمله کلاله بهمثابه وصف ورثه یا بهمعنای خود قرابت غیرمستقیم. دومین یافته مهم، تفکیک تقریبا اجماعی میان دو آیه کلاله با این تفاوت اساسی است که مفسران شیعه برای این تفکیک بطور عمده به روایات ائمه (ع) استناد میکنند درحالیکه مفسران اهل سنت بر اقوال صحابه، قرائات غیرمتواتر منسوب به صحابه و قرائن سیاقی تکیه دارند. این تفاوت در منبعشناسی، سنگ بنای واگراییهای فقهی بعدی شدهاست. بهعنوان مثال علیرغم اینکه هر دو مذهب در احکام ارث اخوه امی (آیه ۱۲) بر سدس برای یک نفر و ثلث برای دو نفر یا بیشتر با تساوی زن و مرد اتفاق نظر دارند، در زمینه ارث اخوه ابوینی یا ابی (آیه ۱۷۶) و بهویژه در مسائل سهگانه اختلاف نظر دارند. نخست؛ ارث جد با اخوه که در فقه امامیه با هم مشارکت دارند ولی در اهل سنت جد مانع ارث اخوه است. دوم؛ اجتماع اخوه با دختر متوفی که امامیه با استناد به شرط «لیس له ولد» دختر را وارث تمام ترکه میداند درحالیکه اهل سنت باقیمانده را به خواهر یا برادر بهعنوان «عصبه» میرساند. سوم؛ مسئله عول و رد که امامیه عول را باطل و رد را جایز میشمارد اما اهل سنت عول را میپذیرد. این یافتهها درمجموع نشان میدهد که هرچه دلالت متن قرآنی روشنتر باشد (مانند آیه ۱۲)، اتفاق نظر بیشتر است و هرچه ابهام افزون گردد، روشهای متفاوت تفسیری به واگرایی فقهی میانجامد. نتیجه گیری این پژوهش با بازخوانی تطبیقی چالشهای تعریفی «کلاله» و تحلیل روشهای تفسیری فریقین، نشان داد که ابهام تاریخی و چندوجهیبودن این واژه، نقطه عزیمت اصلی اختلافات فقهی در نظام ارث اسلامی بودهاست. یافتهها تایید کرد که فرضیه تقدم ابهام تفسیری بر واگرایی فقهی در مسئله کلاله کارآمد است چراکه تردیدها و اختلافات صحابه در صدر اسلام، پیش از شکلگیری هویتهای مذهبی مدون، گواه این ادعا است. از منظر نظری؛ این موردکاوی روشن ساخت که چگونه تفاوت در مبانی حجیت (اقوال صحابه در برابر روایات ائمه (ع))، مسیرهای تفسیری متفاوتی را رقم زده و به نظامهای فقهی متمایزی انجامیدهاست. محدودیت پژوهش، تمرکز بر دو مذهب اصلی (امامیه و اهل سنت) و فروگذاری برخی مذاهب فقهی دیگر است. پیشنهاد میشود پژوهشهای آتی با روش تفسیر تطبیقی به سراغ سایر مفاهیم چالشبرانگیز قرآنی رفته و الگوی علّی کشفشده در این مقاله را بیازمایند. منابع جصاص، احمدبنعلی. (۱۴۰۵ ق). احکام القرآن. دار احیاء التراث العربی. طبری، محمدبنجریر. (۱۴۱۲ ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفه. طوسی، محمدبنحسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار احیاء التراث العربی. زمخشری، محمودبنعمر. (۱۴۰۷ ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار الکتاب العربی. عیاشی، محمدبنمسعود. (۱۳۸۰ ق). التفسیر العیاشی. مکتبه العلمیه الاسلامیه. بحرانی، هاشمبنسلیمان. (۱۴۱۵ ق). البرهان فی تفسیر القرآن. موسسه البعثه. قمی، علیبنابراهیم. (۱۳۶۳). تفسیر القمی. دار الکتاب. فیض کاشانی، محمدبنشاهمرتضی. (۱۴۱۵ ق). تفسیر الصافی. مکتبه الصدر. بغوی، حسینبنمسعود. (۱۴۲۰ ق). تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل. دار احیاء التراث العربی. ابن عربی، محمدبنعبدالله. (۱۴۰۸ ق). احکام القرآن. دار الجیل. | ||
| مراجع | ||
|
ابن ابیحاتم، عبدالرحمنبنمحمد. (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبه نزار مصطفی الباز.
ابنعاشور، محمدطاهر. (1420 ق). تفسیر التحریر و التنویر. موسسه التاریخ العربی.
ابنعربی، محمدبنعبدالله. (1408 ق). احکام القرآن. دارالجیل.
ابنقتیبه، عبداللهبنمسلم. (1411 ق). تفسیر غریب القرآن. دار و مکتبه الهلال.
ابوالسعود، محمدبنمحمد. (1983 م). تفسیر ابی السعود. دار إحیاء التراث العربی.
ابوعبیده، معمربنمثنی. (1381 ق). مجاز القرآن. مکتبة الخانجی.
اردبیلی، احمدبنمحمد. (بیتا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة.
بحرانی، هاشمبنسلیمان. (1415 ق). البرهان فی تفسیر القرآن. موسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة.
بغوی، حسینبنمسعود. (1420 ق). تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل. دار إحیاء التراث العربی.
بیضاوی، عبداللهبنعمر. (1418 ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. دار إحیاء التراث العربی.
ثعلبی، احمدبنمحمد. (1422 ق). الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی. دار إحیاء التراث العربی.
جصاص، احمدبنعلی. (1405 ق). احکام القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
حقی برسوی، اسماعیلبنمصطفی. (بیتا). تفسیر روح البیان. دارالفکر.
حلی، مقدادبنعبدالله سیوری. (1425 ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. انتشارات مرتضوی.
حویزی، عبدعلیبنجمعه. (1415 ق). تفسیر نور الثقلین. اسماعیلیان.
دینوری، عبداللهبنمحمد. (1424 ق). تفسیر ابن وهب المسمی الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
زمخشری، محمودبنعمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. دار الکتاب العربی.
سمرقندی، نصربنمحمد. (1416 ق). تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم. دارالفکر.
سیدقطب. (1425 ق). فی ظلال القرآن. دارالشروق.
طباطبایی، محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. موسسه الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمانبناحمد. (2008 م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. دارالکتاب الثقافی.
طبرسی، فضلبنحسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصر خسرو.
طبری، محمدبنجریر. (1412 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. دارالمعرفة.
طوسی، محمدبنحسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
عیاشی، محمدبنمسعود. (1380 ق). التفسیر العیاشی. مکتبة العلمیة الاسلامیة.
فراء، یحییبنزیاد. (1980 م). معانی القرآن. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فیض کاشانی، محمدبنشاهمرتضی. (1415 ق). تفسیر الصافی. مکتبة الصدر.
قمی، علیبنابراهیم. (1363). تفسیر القمی. دارالکتاب.
کیاهراسی، علیبنمحمد. (1422 ق). احکام القرآن. دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
ماتریدی، محمدبنمحمد. (1426 ق). تأویلات أهل السنة. دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
ماوردی، علیبنمحمد. (بیتا). النکت و العیون تفسیر الماوردی. دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
مغنیه، محمدجواد. (1424 ق). التفسیر الکاشف. دارالکتاب الإسلامی.
مقاتلبنسلیمان. (1423 ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1421 ق). الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. مدرسة الإمام علیبنأبیطالب (علیهالسلام).
مکیبنحموش. (1429 ق). الهدایة إلى بلوغ النهایة. جامعة الشارقه، کلیة الدراسات العلیا و البحث العلمی.
واحدی، علیبناحمد. (1415 ق). الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. دارالقلم. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 656 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 110 |
||