افسانۀ افسون شدن پیامبر (ص) در سورۀ فلق: تفسیر تطبیقی طباطبایی و صادقی تهرانی

محمدجواد نجفی

دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران. رایانامه: najafi.4964@yahoo.com

چکیده

 یکی از مسائل چالش‌برانگیز کلامی در قرآن مسئلۀ تأثیر جادو و افسون بر خرد و پیکر پیامبر اکرم (ص)، به‌ویژه در سورۀ فلق، است که مفسران با نگرش‌های متفاوتی بدان پرداخته‌اند. طباطبایی، که پیشینۀ درخشانی در بهره‌گیری از تفسیر قرآن به قرآن دارد، اثرگذاری افسون بر پیکر پیامبر (ص) را پذیرفته است، اگرچه باور دارد که افسون مایۀ آسیب‌دیدگی خرد آن گرامی نمی‌شود، درحالی‌که صادقی تهرانی، که او نیز بر کاربست روش تفسیر قرآن به قرآن در فهم آیات تأکید دارد، تأثیر جادو بر خرد و پیکر پیامبر (ص) را یکسر رد کرده است. بررسی رویکرد مفسران یادشده در تفسیر سورۀ فلق، به‌ویژه در موضوع اثرگذاری افسون بر پیامبر اکرم (ص)، بایسته می‌نماید که در مقالۀ حاضر بدان پرداخته می‌شود. نتیجۀ این پژوهش این است که طباطبایی در تفسیر المیزان، با تأکید بر روایات اسباب نزول، تحلیلی محدودتر ارائه داده و در برخی موارد از اصول روش قرآن به قرآن فاصله گرفته است. در مقابل، صادقی تهرانی در تفسیر الفرقان، با تکیۀ کامل بر آیات قرآن و رد روایات غیرمعتبر، تفسیری جامع‌تر، و هم‌خوان‌تر با مبانی توحیدی قرآن ارائه کرده است.

کلیدواژگان: سورۀ فلق، جادو در قرآن، جادو شدن پیامبر

مقدمه

فهم معانی و مقاصد آیات قرآن، به‌ویژه آیات کلامی، با استفاده از روش تفسیر قرآن به قرآن اهمیت فراوانی دارد و با استفاده از آیات محکم، که بخش مرجع قرآن هستند و از آنها به «اُم الکتاب» تعبیر شده است (آل‌عمران: 7)، می‌توان به بسیاری از پرسش‌های کلامی پاسخ داد. یکی از مسائل چالش‌برانگیز کلامی در قرآن مسئلۀ تأثیر جادو و افسون بر خرد و پیکر پیامبر اکرم (ص)، به‌ویژه در سورۀ فلق، است که مفسران با نگرش‌های متفاوتی بدان پرداخته‌اند. برای نمونه، طباطبایی، که پیشینۀ درخشانی در بهره‌گیری از تفسیر قرآن به قرآن دارد، با استناد به دلایلی که در ادامه بررسی خواهد شد، اثرگذاری افسون بر پیکر پیامبر (ص) را پذیرفته است، اگرچه باور دارد که افسون مایۀ آسیب‌دیدگی خرد آن گرامی نمی‌شود، درحالی‌که صادقی تهرانی، که او نیز بر کاربست روش تفسیر قرآن به قرآن در فهم آیات تأکید دارد، تأثیر جادو و افسون بر خرد و پیکر پیامبر (ص) را یکسر رد کرده است. بررسی رویکرد مفسران یادشده در تفسیر سورۀ فلق، به‌ویژه در موضوع اثرگذاری افسون بر پیامبر اکرم (ص) و همچنین افسونگری ویژۀ زنان، بایسته می‌نماید که در مقاله حاضر بدان پرداخته می‌شود. این پژوهش با گردآوری دیدگاه‌های گوناگون مفسران از منابع تفسیری‌شان، پس از واکاوی آنها، به بررسی و نقد دیدگاه‌ها پرداخته است.

بررسی تطبیقی تفسیر طباطبایی و صادقی تهرانی

 با بررسی مقایسه‌ای دیدگاه طباطبایی و صادقی تهرانی، که از روش تفسیر قرآن به قرآن بهره برده‌اند، در دو سورۀ پایانی قرآن، نکاتی به دست می‌آید که نشان می‌دهد روش یگانه در تفسیر قرآن یافته‌های یکسان پدید نمی‌آورد. بررسی مقایسه‌ای دو تفسیر طباطبایی و صادقی تهرانی در تفسیر سورۀ فلق نشان می‌دهد:

1. در دو تفسیر یادشده، صادقی تهرانی بهرۀ بیشتری از آیات قرآن در تفسیر سوره‌های موردبحث برده است، چنان که در سورۀ فلق از 12 آیه بهره جسته است، اما طباطبایی از دو آیه.
2. به‌رغم بهره‌گیری طباطبایی از برخی آیات، به دلیل یک روایت سبب نزول برساخته، او به پذیرش اثرگذاری افسون بر پیکر پیامبر رای داده، که با دیدگاه بیشتر مفسران شیعه وسنی از گذشته و حال ناسازگار است، اما تفسیر صادقی تهرانی با بهره‌گیری بیشتر از آیات به اثرناپذیری آن حضرت در تن و جان از جادو رای داده، روایات سبب نزول دراین زمینه را برساخته می‌شمارد.
3. طباطبایی با نگرش به روایت نااستواری که دربارۀ افسون پیامبر آورده، هر دو سورۀ فلق و ناس را مدنی دانسته، حال‌آنکه صادقی تهرانی هر دو را مکی دانسته و چشم‌اندازی فراگیر به هر دو سوره را در سپهر مکی پی‌گیری می‌کند.

۴. صادقی تهرانی در تفسیر آیات به رهیافت‌های فراخ‌تری از قرآن در زمینه‌های اجتماعی و عینی دست یافته است و به مسائل انسان‌شناسی و اخلاقی در قلمرو فردی و اجتماعی نگرش روشن‌تری دارد.

۵. در نگرش به تفاسیر دیگری که به‌تناسب از آن‌ها یاد شده است، هرچه چهرۀ روش تفسیر قرآن به قرآن پررنگ‌تر است، یافته‌های بیشتر و پاسخگوتری درزمینۀ نیازهای درونی، اندیشگی و اجتماعی رخ می‌نماید.

۶. در واکاوی واژۀ نفاثات، طباطبایی، با جمع سالم دانستن این واژه، برای زنان نقش بیشتری در جادوگری و دمیدن در گره‌ها قائل است، اما صادقی تهرانی این واژه را صیغۀ مبالغه دانسته و نه جمع سالم؛ ازاین‌رو برای زن و مرد نقشی یکسان قائل است.

نقد نگرش طباطبایی در اثرگذاری جادو بر جسم پیامبر

رویکرد طباطبایی به روایات اثرگذاری جادو بر پیکر پیامبر (ص) با پرسش و چالش‌هایی روبه‌روست. نخست آنکه، صدور روایت یادشده در کتاب طب الائمه دانسته نیست، زیرا گردآورندۀ آن ناشناخته است، چنان‌که مجلسی بر آن است که کتاب‌های نامبردار به طب الائمه، گرچه نامدارند، ولی همپای دیگر کتاب‌ها نیست، چون نگارندۀ آنها شناخته نیست. در مجموع در این باره، سه روایت هست که از دیدگاه سندی دچار کاستی‌اند، زیرا یکی از آن دو مرسل است و دو دیگر را کسانی چون حسن بن بسطام و محمد بن سنان و ابراهیم بیطار و مفضل بن عمر نقل کرده‌اند که یا مجهول‌اند و یا ضعیف (مجلسی، 1۴03 ق، ج 18، ص 70، ج 2۵، ص 1۵۵، ج 38، ص 302، ج ۶0، ص 20).

دوم آنکه، رهیافت طباطبایی به تفسیر این آیه از دریچۀ روایاتی که برساخته می‌نمایند درخور درنگ است، به‌ویژه که وی در نگرش کلان خویش جایگاهی برای روایات اسباب نزول نمی‌بیند و آنها را اندک، نادرست و مایۀ بدبینی می‌شمارد، چنان‌که این روایات را از طرق اهل‌سنت بسیار دانسته که به چندین هزار می‌رسد و آن را ازطرق شیعه اندک می‌داند که به گفتۀ او شاید از چند صد نمونه بیشتر نباشد.

نتیجه‌گیری

طباطبایی در تفسیر المیزان، با تأکید بر روایات اسباب نزول، تحلیلی محدودتر ارائه داده و در برخی موارد از اصول روش قرآن به قرآن فاصله گرفته است. در مقابل، صادقی تهرانی در تفسیر الفرقان، با تکیۀ کامل بر آیات قرآن و رد روایات غیرمعتبر، تفسیری جامع‌تر، و هم‌خوان‌تر با مبانی توحیدی قرآن ارائه کرده است. این مقایسه نشان می‌دهد که حتی با استفاده از یک روش (تفسیر قرآن به قرآن)، تفاوت در استناد به منابع و گسترۀ تحلیل می‌تواند به نتایج متفاوت و حتی متناقض منجر شود. این موضوع بر اهمیت دقت در انتخاب منابع و تحلیل ساختاری در مطالعات تفسیری تأکید می‌کند.

منابع

آلوسی، سید محمود. (۱۴۱۵ ق). روح المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم. دار الکتب العلمیة.

سید قطب، ابراهیم حسین. (1۴12 ق). فی ظلال القران. دار الشروق.

سید موسوی، سید حسین؛ مرتضوی، سید محمد؛ و عبدالله‌زاده، سید حمزه. (1399). بررسی تطبیقی تأثیر سحر بر پیامبر اسلام(ص) در صحیح بخاری و صحیح مسلم با توجه به شأن نزول معوِّذَتَین (سوره‌های ناس و فلق). پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، ۶(1)، 2۵3-27۶. https://doi.org/10.22091/ptt.2020.3366.1384

سیوطی، عبدالرحمان بن ابوبکر. (1۴۰۴ ق). الدر المنثور فی تفسیر المنثور. کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

صادقی تهرانی، محمد. (13۶۵). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن. انتشارات فرهنگ اسلامی.

طالقانی، سید محمود. (1362). پرتوی از قرآن. شرکت سهامی انتشار.

طباطبایی، سید محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الاعلمی.

طباطبایی، سید محمدحسین. (1394). قرآن در اسلام. دار الکتب الاسلامیة.

عبدالله‌زاده، سید حمزه؛ سید موسوی، سیدحسین؛ و مرتضوی، سید محمد. (1398). بررسی آرای متکلمان فریقین درباره سحر شدن پیامبر (ص). پژوهشنامۀ مذاهب اسلامی، ۶(12)، 2۴0-270.

مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۰۳ ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. دار احیاء التراث العربی.