رهیافتی به «جماعتگرایی معاصر» و بازخوانی تمایزات آن با «کمالگرایی» در نگرش به زندگی فرد | ||
| حقوق عمومی تطبیقی | ||
| دوره 1، شماره 4، دی 1403، صفحه 49-72 اصل مقاله (4.25 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/cpl.2025.12416.1048 | ||
| نویسندگان | ||
| حسین رحمت الهی1؛ احسان آقامحمدآقایی* 2؛ فتح الله هاشمی3 | ||
| 1دانشیار، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، پردیس فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. | ||
| 2استادیار گروه حقوق عمومی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. | ||
| 3دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق، پردیس فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| در دهههای پایانی قرن بیستم، وجود پارهای معضلات اخلاقی و ناهنجاریهای اجتماعی در جوامع غربی برخی از اندیشمندان معاصر را به رویارویی و مخالفت با جریان فکری حاکم بر این جوامع (لیبرالیسمِ فردگرا) برانگیخت. اندیشمندانی چون السدر مکاینتایر، چارلز تیلور و مایکل سندل که ریشهٔ چنین ناهنجاریها و معضلات را فردگراییِ افراطی و بیتوجهی به معنویت و اخلاق میجستند، بر اخلاقِ فضیلتگرا و جامعهمحور و احیای عرفها و سنتهای محلی و دینی بهعنوان تنها راهِ نجاتِ جوامع لیبرال غربی اصرار ورزیدند. تأکید بر جماعت بهمثابهٔ مرجعِ تعیینِ ارزش و پافشاری بر مفاهیمی نظیر مسئولیت و تعهداتِ اجتماعی از سوی نظریهپردازان این مکتبِ نوظهور و منتقدِ لیبرالیسم که برخی آن را رویکردِ «نوارسطویی» یا «نوفضیلتگرا» مینامیدند، موجب شد این مکتب به «کامیونیتاریانیسم» یا «جماعتگرایی» مشهور شود. باری، در مواردی وجودِ پارهای اشتراکاتِ مفهومی میان جماعتگرایی و کمالگرایی باعث ایجادِ شائبهٔ اینهمانی در مواجهه با این دو نظامِ فکری شده است. این در حالی است که برآیند و پیامدهایِ متأثر از این مکاتب نشان از تفاوتهایِ بنیادین میان آنها و نگاهِ متفاوتِ هر یک به انسان و شرایطِ زیستِ او دارد. ازاینرو، پژوهشِ پیشرو، با پاسخ به پرسشِ «مرزهایِ فکری و آثارِ جماعتگرایی و کمالگرایی چه تفاوتهایی را در نگرش به وضعِ بشر از منظرِ حاکمیتِ دولت رقم میزند»، بر آن است تا یافتههایِ پژوهش را در تبیینِ نگرشِ این مکاتب به فرد و استحقاقِ او بر زیستِ انسانیِ مطلوب فرا روی نهد. | ||
تازه های تحقیق | ||
میان اندیشه جماعتگرایی و رویکرد کمالگرایانه، تفاوتها و تمایزات شکلی و ماهوی متعددی وجود دارد. رویکرد کمالگرایانه با قدمتی به اندازهٔ تاریخ بشر، طرحی از دولتی اقتدارگرا به تصویر میکشد که تلاش میکند با استفاده از ابزارهای قهری و یا غیر قهری به تکلیف ذاتی خود در جهت تأمین زندگی مطلوب برای شهروندان جامهٔ عمل بپوشاند. جامعهٔ ایدئال در چنین رویکردی، جامعهای متشکل از مردمانی با عقایدی یکدست و همکیش و به دور از هرگونه کثرتگرایی است که در مسیر تأمین سعادت برای همگان به پیش میرود. نقض حقوق اقلیتها، نادیده گرفتن ارادهٔ آزاد افراد، نخبهگرایی، ترویج برخی رذایل اخلاقی مانند دروغ، نفاق و ریاکاری، افزایش هزینههای عمومی و بیثباتی اجتماعی ازجمله پیامدهایی است که اتخاذ رویکرد کمالگرایانه بهویژه در حالت قهری آن میتواند به دنبال داشته باشد. اما اندیشهٔ جماعتگرایی که در دوران معاصر و بهعنوان یک واکنش فکری در برابر فردگرایی مورد نظر لیبرالیسم بروز و ظهور یافت، تلاش کرد با احیای هویت اجتماعی انسان و تأکید بر مسئولیتها و تعهدات اجتماعی او برخی ناهنجاریهای اخلاقیِ گریبانگیر جوامع غربی را برطرف نموده یا دست کم کاهش دهد. اندیشهٔ جماعتگرایی با تأکید بر نقش جمعیتهای گوناگون در شکلدهی به هویت فردی و اجتماعی انسانها، نهتنها با وحدتگرایی و اقتدارگرایی هیچ میانهای ندارد، بلکه مطلوب خود را جامعهای متکثر و چندفرهنگی میداند که در آن هر گروه یا اقلیتی بتواند با شناسایی حق فرد بر تعیین سرنوشت خویش و با تکیه بر ارادهٔ آزاد افراد، به خیر مورد نظرش دست یابد. درنهایت، میتوان گفت گرچه اندیشه جماعتگرایی چنان آموزهای در واکنش به لیبرالیسم پدیدار شد، در ذات خود، برآمده از ژرفای همان ایده است که با وجود مخالفت با فردگرایی افراطی برآمده از لیبرالیسم، انسانها را بهمثابه موجوداتی خودآیین و صاحب ارادهٔ آزاد، به رسمیت و منزلت میشناسد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| لیبرالیسم افراطی؛ جماعتگرایی؛ کمالگرایی؛ اخلاق فضیلتگرا؛ تعهدات اجتماعی؛ زندگی مطلوب انسان | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| An Approach to ‘Contemporary Communitarianism’ and a Reinterpretation of Its Distinctions from ‘Perfectionism’ in the Perspective on Individual Life | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Hossien Rahmatollahi1؛ Ehsan Aghamohammadaghaee2؛ Fatollah hashemy3 | ||
| 1Associate Professor, Department of Public Law, Faculty of Law, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran. | ||
| 2Assistant Professor, Department of Public Law, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. | ||
| 3PhD Student in Public Law, Faculty of Law, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| In the final decades of the twentieth century, the emergence of various moral dilemmas and social disorders in Western societies led some contemporary thinkers to confront and oppose the dominant ideological current of these societies—individualist liberalism. Thinkers such as Alasdair MacIntyre, Charles Taylor, and Michael Sandel, who traced the roots of these disorders to excessive individualism and neglect of spirituality and ethics, strongly advocated for a virtue-based, community-oriented ethics and a revival of local and religious traditions as the only path to salvation for Western liberal societies. Their emphasis on the community as the reference point for value determination, and their insistence on concepts such as responsibility and social obligations, led this emerging school of thought—sometimes referred to as “neo-Aristotelian” or “neo-virtue ethics” to be widely known as ‘communitarianism’. Nevertheless, certain conceptual overlaps between communitarianism and perfectionism have, at times, caused confusion or assumptions of equivalence between these two schools of thought. However, the outcomes and implications stemming from each indicate fundamental differences, particularly in how each school perceives the human being and the conditions of their life. Accordingly, this study seeks to answer the question: What differences in political and philosophical outlooks regarding the human condition do communitarianism and perfectionism create in terms of the state’s authority? In doing so, it aims to clarify each school’s view of the individual and their entitlement to a flourishing human life. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Radical Liberalism, Communitarianism, Perfectionism, Virtue Ethics, Social Obligations, Flourishing Human Life | ||
| مراجع | ||
|
احمدی طباطبایی، محمدرضا (1396). «بازشناسی انتقادی فلسفهٔ سیاسی مایکل سندل در مناسبات اخلاق و سیاست»، پژوهشنامه انتقادی متون و برنامههای علوم انسانی، سال 17، شماره 5.
اطهری، سید حسین؛ حسینی، سید صدرا (1394). «از تضاد طبقاتی تا شکاف گفتمانی: بازخوانی مارکسیسم کلاسیک از منظر پسامارکسیسم، لاکلائو و موفه»، دو فصلنامهٔ علمی پژوهشی پژوهش سیاست نظری، شماره هفدهم.
آقامحمدآقایی، احسان (1403). «ضرورت بازاندیشی در تلقی مرسوم از مبنای مشارکت شهروندان (مطالعه تطبیقی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاقها)»، مجله حقوق عمومی تطبیقی، دوره 1، شماره 2، شماره پیاپی 2.
بالوی، مهدی؛ بیاتکمیتکی، مهناز (1395). دولت حقبنیاد؛ دفتر اول؛ تحلیل معنا، تعیین مبنا، تهران، انتشارات مجد.
برهانی، محسن؛ محمدیفرد، بشری (1395). «کمالگرایی کیفری، مطالعات حقوق کیفری و جرمشناسی»، دورهٔ 3، شماره 2 ، پیاپی 7.
بوژمهرانی، حسن (1394). «وضع نظریهٔ اخلاق در عصر مدرن؛ واکاوی نظریهٔ اخلاق اصالت چارلز تیلور، اخلاق وحیانی»، سال 3، شماره 2، پیاپی 8.
تقوی، سید محمدعلی؛ محقر، احمد؛ علویراد، زهره (1397)، «جامعهگرایی و اجتماعی بودن فضیلت، فصلنامهٔ جامعهشناسی سیاسی ایران»، سال اول، شماره دوم پیاپی 2.
توانا، محمدعلی (1389)، «نظریهٔ عدالت سیاسی جان رالز: راهحلی برای معماری دووجهی آزادی و برابری»، دو فصلنامهٔ علمی-پژوهشی «پژوهش سیاست نظری»، دوره جدید، شماره ۸.
جوادی، محسن؛ حسینی سورکی (1396)، «جان استوارت میل و یگانه اصل محدود کنندهٔ آزادی، علوم سیاسی»، سال بیستم، شماره ۷۸.
راسخ، محمد؛ رفیعی، محمدرضا (1390). «نسبت حکومت با زندگی مطلوب؛ نگرشی به رویکرد کمالگرایی»، حقوق اسلامی، سال هشتم، شماره 30.
راسخ، محمد؛ رفیعی، محمدرضا (1393)، «نسبت حکومت با زندگی مطلوب: ارزیابی رویکردهای بیطرف و کمالگرا»، درج شده در: در تکاپوی حقوق عمومی: مجموعه مقالات سلسله نشستهای تازههای حقوق عمومی، به کوشش علیاکبر گرجی ازندریانی، تهران: انتشارات جاودانه جنگل.
رحمتاللهی، حسین (1398). تحول قدرت؛ دولت و حاکمیت از سپیدهدمان تاریخ تا عصر جهانیشدن، چاپ دوم، تهران: نشر میزان.
رحمتاللهی، حسین؛ آقامحمدآقایی، احسان (1399). حقوق طبیعی و حقوق موضوعه و آثار آن بر ساختار قدرت و حقوق عمومی، چاپ دوم، تهران: انتشارات مجد.
رحمتاللهی، حسین؛ شیرزاد، امید (1396). «تأملی بر جایگاه دین در تحولات اخلاق سیاسی غرب»، فلسفه دین، دوره 14، شماره 4.
رحمتاللهی، حسین؛ شیرزاد، امید (1398). کمالگرایی و بیطرفی و آثار آن در ساختار قدرت و حقوق عمومی، چاپ دوم، تهران: انتشارات مجد.
رفیع، حسین؛ قربی، سید محمدجواد (1390). «جستارهایی در باب الیتیسم کلاسیک با تأکید بر آراء ویلفرد پارهتو»، فصلنامه علمی پژوهشی علوم سیاسی و روابط بینالملل.
شریعت، فرهاد؛ شفیعی قهفرخی، امید (1394). «جان لاک و مسئلهٔ خوشبختی، غربشناسی بنیادی»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ششم، شماره ۱.
شیرزاد، امید، تابستان 1399، «تأملی بر مفهوم و مبانی دولت کمالگرا، فصلنامهٔ علمی رهیافتهای سیاسی و بینالمللی»، دوره 11، شماره 4، پیاپی 62.
شیرزاد، امید، جماعتگرایی و حقوق عمومی؛ (1398). «نسبتسنجی و تحلیل»، فصلنامهٔ تحقیقات حقوقی، شماره 89.
عباسی، ابراهیم (1394). «اجتماعگرایی بهمثابهٔ روش تحلیل: تلاشی برای بومینگری در علوم اجتماعی»، فصلنامهٔ مطالعات میانرشتهای در علوم انسانی، دورهٔ هفتم، شماره 2.
علیپوریانی، طهماسب؛ نوری، مختار (1398). «مواجههٔ جماعتگرایانهٔ السدیر مکاینتایربا دولت لیبرالی عصر مدرن»، فصلنامهٔ دولتپژوهی، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال پنجم، شماره 18.
قاری سید فاطمی، سید محمد (1381). نظریات اخلاقی در آیینهٔ حقوق، نامه مفید، شماره ۲۹.
قاری یدفاطمی، سید محمد (1388). حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر دوم: جستارهایی تحلیلی از حقها و آزادیها، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
قرباننیا، ناصر (1387). حقوق بشر و حقوق بشردوستانه، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی.
کیملیکا، ویل (1376). جماعتگرایی، ترجمه: فرهاد مشتاقصفت، قبسات، شماره ۵-۶.
لاگلین، مارتین (1394). مبانی حقوق عمومی در غرب، ترجمه: محمد مقتدر، تهران: انتشارات مجد.
موحد، محمدعلی (1382). در خانه اگر کس است، تهران: نشر کارنامه.
نوری زاده، اکرم؛ شاقول، یوسف (1393). «ارزیابی تطبیقی دیدگاه مایکل سندل و آلن هیورث دربارهٔ لیبرالیسم راولز»، فصلنامهٔ نقد و نظر، سال 19، شماره 1، پیاپی 73.
نوری، مختار (1396). «چهار روایت جماعتگرایانه در فلسفهٔ سیاسی معاصر»، فصلنامهٔ سیاست، سال چهارم، شماره ۱۵.
نوری، مرتضی (1395). «نقد جماعتگرایی بر لیبرالیسم و ارزیابی آن از منظر ریچارد رورتی»، پژوهشهای فلسفی (دانشگاه تبریز)، سال 10، شماره 19.
هادوی، حسین (1386)، «بررسی نظریهٔ چارلز تیلور پیرامون مسئلهٔ هویت و گوناگونی فرهنگ در عصر مدرن»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، سال 4، شماره 6.
References Arenson, Richard J, October 2000, "Perfectionism and Politics", Ethics, 111, No.1. Freedom, Michael, March 1975, "Sociology and Utopia: Some Reflections on the Social Philosophy of Karl Popper", The British Journal of Sociology, Vol.26. No.1. Kramer, Matthew H, "One Cheer for Autonomy-centered Perfectionism: An Arm,s-length Defense of Joseph Raz,s Perfectionism Against an Allegation of Internal Inconsistency", University of Cambridge. Kymlicka, Will, 1990, “Contemporary Political Philosophy: An Introduction”, Oxford University Press. Moked, Oran, 2008, "Perfectionism, Economic (Dis) incentives and Political Coercion" Colombia University, Draft 3.28. Nussbaum, Martha C, Winter 2011, "Perfectionist Liberalism and Political Liberalism", Philosophy and Public Affairs, Vol.39, No.1. Pauer-Studer, September 2001, “Herlinde, liberalism, Perfectionism, and Civic Virtue”, Philosophical Explorations, Volume IV, Number 3. Waldron, Jeremy, 1989, "Autonomy and Perfectionism in Raz,s Morality of Freedom", SouthernCalifornia Law Review 62. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,392 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 445 |
||