تفسیر تطبیقی آیات 11-13 سورۀ طارق | |||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | |||
| مقاله 11، دوره 11، شماره 1 - شماره پیاپی 21، خرداد 1404، صفحه 229-252 اصل مقاله (885.42 K) | |||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | |||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2024.11081.2356 | |||
| نویسندگان | |||
| محمدحسین برومند1؛ امیر جودوی* 2؛ بتول علوی3 | |||
| 1دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، ایران | |||
| 2دانشیار گروه علوم قران و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، ایران | |||
| 3دکتری تفسیر تطبیقی، پژوهشگر مستقل، شیراز، ایران | |||
| چکیده | |||
| در آیات 11-12 سورۀ طارق، از «رَجع» و «صَدع» سخن رفته است: «وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ * وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ»؛ و در آیۀ 13 آمده است: «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْل». مفسران در تبیین معانی رجع و صدع در این آیات و مرجع ضمیر در آیۀ 13 دیدگاههای مختلفی مطرح کردهاند. این پژوهش، پس از استخراج و دستهبندی اظهارنظرهای مفسران و نقد و تحلیل آرای موجود، سعی در روشن کردن ارتباط سوگندها با یکدیگر و نیز ارتباط سوگندها با پاسخ آنها برآمده است. از پژوهش حاضر این نتیجه به دست میآید که افزون بر پذیرش معانی و مصادیق ابتدایی در ارتباط با سوگندها، معنای برگشت اجرام سماوی در مدار خود برای رجع و مفهوم قابلیت شکافبرداری و تجزیهپذیری زمین و تبدیل ماده به انرژی هستهای برای صدع، بهعنوان دو اعجاز علمی و در قالب معنایی عمیقتر، قابلمشاهده است. با اتخاذ معانی امروزی و برقراری تناسب بین سوگندها ضمیر در آیۀ 13 به قرآن بازمیگردد. درستی این پیشبینی قرآن دربارۀ رجع آسمان و صدع زمین حقانیت قرآن را ثابت میکند و پیشبینی رجع حتمی نفس انسان را در قیامت مستدل میسازد. | |||
تازه های تحقیق | |||
تفسیر تطبیقی آیات 11-13 سورۀ طارق محمدحسین برومند1 ، امیر جودوی2 * ، و بتول علوی3 1 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه یزد، یزد، ایران. رایانامه: mhbaroomand@yazd.ac.ir 2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه یزد، یزد، ایران (نویسندۀ مسئول). رایانامه: amirjoudavi@yazd.ac.ir 3 دکتری تفسیر تطبیقی، پژوهشگر مستقل، شیراز، ایران. رایانامه: b.alavi_84@yahoo.com
چکیده در آیات 11-12 سورۀ طارق، از «رَجع» و «صَدع» سخن رفته است: «وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ * وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ»؛ و در آیۀ 13 آمده است: «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْل». مفسران در تبیین معانی رجع و صدع در این آیات و مرجع ضمیر در آیۀ 13 دیدگاههای مختلفی مطرح کردهاند. این پژوهش، پس از استخراج و دستهبندی اظهارنظرهای مفسران و نقد و تحلیل آرای موجود، سعی در روشن کردن ارتباط سوگندها با یکدیگر و نیز ارتباط سوگندها با پاسخ آنها برآمده است. از پژوهش حاضر این نتیجه به دست میآید که افزون بر پذیرش معانی و مصادیق ابتدایی در ارتباط با سوگندها، معنای برگشت اجرام سماوی در مدار خود برای رجع و مفهوم قابلیت شکافبرداری و تجزیهپذیری زمین و تبدیل ماده به انرژی هستهای برای صدع، بهعنوان دو اعجاز علمی و در قالب معنایی عمیقتر، قابلمشاهده است. با اتخاذ معانی امروزی و برقراری تناسب بین سوگندها ضمیر در آیۀ 13 به قرآن بازمیگردد. درستی این پیشبینی قرآن دربارۀ رجع آسمان و صدع زمین حقانیت قرآن را ثابت میکند و پیشبینی رجع حتمی نفس انسان را در قیامت مستدل میسازد. کلیدواژگان: سورۀ طارق: 11-13، رجع، صدع، سوگندهای قرآن مقدمهدر آیات 11-12 سورۀ طارق، از «رَجع» و «صَدع» سخن رفته است: «وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ * وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ»؛ و در آیۀ 13 آمده است: «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْل». مفسران در تبیین معانی رجع و صدع در این آیات و مرجع ضمیر در آیۀ 13 دیدگاههای مختلفی مطرح کردهاند. اختلافنظرهای مفسران درمورد رابطۀ سوگندها با یکدیگر و رابطۀ سوگندها با پاسخ آنها است. درمورد رابطۀ سوگندها، اظهارنظرهای مفسران به دو دسته تقسیم میشود. آرای مفسران دستۀ اول، بهدلیل نادیده گرفتن این هماهنگی و تناسب، کنار گذاشته میشود. در بین آرای مفسران دستۀ دوم، چهار دیدگاه مطرح است: در دیدگاه اول، رجع به معنای باران و صدع به معنای گیاهان است. در دیدگاه دوم، رجع به معنای طلوع و غروب اجرام سماوی و صدع به معنای گیاهان است. در دیدگاه سوم، رجع به معنای حرکت اجرام سماوی در مدارها و صدع به معنای گیاهان و چشمهها است. در دیدگاه چهارم، رجع و صدع به قیامت نسبت داده شده است. دو دیدگاه اول نشاندهندۀ مفهومی ابتدایی از رابطه میان سوگندها است. دیدگاه سوم نشاندهندۀ مفهوم عمیقتر از دو آیه است، ولی بهطور ناقص مطرح شده است. دیدگاه چهارم، بهدلیل مغایرت با هدف نهایی سوره و ارتباط آیات، غیرقابلقبول است. درمورد رابطۀ سوگندها و پاسخ سوگندها، فقط تعداد اندکی از مفسران دیدگاه اول، با در نظر گرفتن قیامت بهعنوان مرجع ضمیر، رابطه کاملاً هماهنگ و متناسب ایجاد کردهاند. اشکال این دیدگاه این است که چنین معنایی قدیمی و ابتدایی است. سایر مفسران باوجود اظهارنظرهای گوناگون دربارۀ مرجع ضمیر، مانند قرآن و قیامت، نتوانستهاند ارتباط روشنی میان سوگندها و پاسخ آنها برقرار نمایند. این تعدد آرا ضرورت نقد و بررسی را دوچندان میسازد. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که رابطۀ آیات 11 و 12 با آیۀ 13 چیست؟ تفسیر سوگندهابهترین تفسیر دربارۀ سوگندها عبارتاند از:
دیدگاه برگزیده در مقایسه با دیدگاه سوم نقش مکمل را بر عهده دارد. بر این اساس، بین سوگندها تناسب و رابطه برقرار میشود. یکی در سطح آسمان و دیگری در سطح زمین. در آسمان دربارۀ هرچه بزرگتر شدن اجرام و در زمین دربارۀ هرچه ریزتر شدن مواد. هرچه از آسمان بالاتر رفته و در فضایی بزرگ و بزرگتر قرار بگیریم، همچنان، رجع صادق است و هرچه زمین بیشتر شکسته شود و ریزتر گردد، ولو به ذرات ریز اتمها برسیم، باز هم قابلیت شکسته شدن وجود دارد و صدع صادق است. این تجزیهپذیری همچنان ادامه دارد. «ذات الصدع» اشاره به طبیعتی مربوط به خود زمین است، چنانکه در «ذات الرجع» اشاره به طبیعتی در خود آسمان دارد. این دو سوگند از مصادیق اعجاز علمی به شمار میآیند. رابطه سوگندها با پاسخ آنهاباید توجه داشت که ضمیر در «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ» به قرآن برمیگردد. درنتیجۀ این بازگشت رابطۀ میان دو سوگند و پاسخ آنها نیز برقرار و روشن میشود. قرآن سخنی جدی، نهایی و حق است و ممیز بین حق و باطل است. با این نگاه، رابطه سوگندها و پاسخ سوگند اثبات حقانیت قرآن و اعجاز علمی قرآن است. به تعبیر دیگر، قرآنی که در آن زمان که هنوز بشر به رشد علمی نرسیده از این دو پدیدۀ آسمان و زمین خبر داده و بهنوعی پیشگویی کرده، همین قرآن و همین «قَوْلٌ فَصْلٌ»، اگر در مورد قیامت و رجع نفس هم خبر دهد و پیشگویی کند، حتماً صادق است. نتیجهگیریبا توجه به تناسب سوگندها و پاسخ آنها، آیات یازدهم تا سیزدهم سوره طارق بیانگر دو نوع برداشت است: یک برداشتْ سطحی، پایین و متناسب با زمان نزول است و برداشت دیگر عمیقتر، بالاتر و متناسب با عصر امروز. فهم عمیقتر دربارۀ رجع آسمان و صدع زمین از یکسو مرهون رشد علومتجربی و از سوی دیگر، در گرو اِعمال تفسیر ترتیبی روشمند بر سورۀ طارق و تبیین ارتباط آیات آن و مفهوم لغوی واژگان رجع و صدع است. در این نگاه، رجع به حرکت اجرام سماوی در مدار خود و صدع به قابلیت تجزیهپذیری زمین، ماده و انرژی هستهای مرتبط است. ضمیر در آیۀ «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ» به قرآن برمیگردد، چون هم از پشتوانۀ روایی برخوردار است و هم رجع نفس را پوشش میدهد. این پوشش معنایی بدین صورت است که قرآنی که درمورد رجع آسمان و صدع زمین بهگونهای سخن گفته که بشر امروز قابلیت فهم آن را دارد اخبارش دربارۀ قیامت و رجع نفس انسان نیز فصل الخطاب است. منابعاشکوری، عبدالمجید؛ و روزبهانی، محمدعلی. (138۴). ایران و انرژی هستهای. مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. برومند، محمدحسین. (138۴). نقد و برسی روشهای تبیین حقانیت قرآن. عرش اندیشه. رضایی اصفهانی، محمدعلی. (بیتا). قرآن و علوم تجربی. نسیم حیات. زمانی قمشهای، علی. (1387). هیئت و نجوم اسلامی. مؤسسه امام صادق (ع). طنطاوی، سید محمد. (1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. نهضة مصر. فخر رازی، محمد بن عمر. (1۴20 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). دار إحیاء التراث العربی. فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (1۴1۵ ق). تفسیر الصافی. مکتبة الصدر. مسترحمی، عیسی. (1397). مطالعه تطبیقی مدلهای آغاز آفرینش از منظر قرآن و کیهان شناسی، رهیافتهایی در علوم قرآن و حدیث، 50(1)، ۶7-79. https://doi.org/10.22067/naqhs.v50i1.47107 میدانی، عبدالرحمن. (13۶1). معارج التفکر و دقائق التدبر. دارالقلم. همتی، محمدعلی. (1۴03). معنای «رجع» در آیۀ ۱۱ سورۀ طارق در تفاسیر و ترجمههای فارسی و لاتین. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، 10(1)، 1۶3-18۶. https://doi.org/10.22091/ptt.2023.9506.2242
| |||
| کلیدواژهها | |||
| کلیدواژگان: سورۀ طارق: 11-13؛ رجع؛ صدع؛ سوگندهای قرآن | |||
| عنوان مقاله [English] | |||
| A Comparative Exegesis of Verses 11-13 of the al-Tariq Chapter | |||
| نویسندگان [English] | |||
| Muḥammad Ḥūsayn Barūmand1؛ Amir Joudavi2؛ Batool Alavi3 | |||
| 1Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Yazd University, Yazd, Iran. | |||
| 2Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Yazd University, Yazd, Iran | |||
| 3Ph.D., Comparative Exegesis, Independent Researcher, Shiraz, Iran. | |||
| چکیده [English] | |||
| In verses 11-12 of the al-Tariq Chapter, the terms “rajʿ” (return) and “ṣadʿ” (cleaving) are mentioned: “By the resurgent [rajʿ] heaven, and by the furrowed [ṣadʿ] earth.” Verse 13 states: “It is indeed a conclusive discourse.” Commentators have presented various views regarding the meanings of rajʿ and ṣadʿ in these verses, and the referent of the pronoun in verse 13. This study, after extracting and categorizing the opinions of commentators, and critically analyzing existing views, seeks to clarify the relationship between the oaths as well as that between the oaths and their responses. The research concludes that, in addition to accepting the primary meanings and instances related to the oaths, another deeper meaning can be observed: rajʿ signifies the return of celestial bodies in their orbits, while ṣadʿ denotes the Earth's capacity to split, divide, and undergo nuclear fission, revealing two instances of scientific miracles in the Quran. By adopting contemporary interpretations and establishing a relationship between the oaths, the pronoun in verse 13 refers to the Quran. The accuracy of the Quran’s prediction regarding the return of the sky and the cleaving/splitting of the earth attests to its divine truthfulness and substantiates the foretelling of the inevitable return of the human soul on the Day of Judgment. | |||
| کلیدواژهها [English] | |||
| al-Tariq: 11-13, rajʿ (return), ṣadʿ (cleaving), Quranic oaths | |||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
|||
| مراجع | |||
|
آلوسی، محمود بن عبدالله. (1۴1۵ ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. دارالکتب العلمیة.
ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی. (1۴22 ق). زادالمسیر فی علم التفسیر. دارالکتاب العربی.
ابنعاشور، محمدطاهر. (1۴20 ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابنعاشور. موسسة التاریخ العربی.
ابنفارس، احمد بن فارس. (1۴0۴ ق). معجم مقاییس اللغة. (هارون، عبد السلام محمد، محقق). مکتب الإعلام الإسلامی.
ابنمنظور، محمد بن مکرم. (1388 ق). لسان العرب. دار صادر.
ابوالسعود، محمد بن محمد. (1983 م). تفسیر ابی السعود (ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم). دار إحیاء التراث العربی.
ابوحیان، محمد بن یوسف. (1۴20 ق). البحر المحیط فی التفسیر. دارالفکر.
اشکوری، عبدالمجید؛ و روزبهانی، محمدعلی. (138۴). ایران و انرژی هستهای. مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
برومند، محمدحسین. (138۴). نقد و برسی روشهای تبیین حقانیت قرآن. عرش اندیشه.
برومند، محمدحسین. (1388). نقد آرای مفسران دربارۀ مفهوم آیۀ «یخرُجُ مِن بَین الصُّلْبِ وَ الترائب». پژوهشهای قرآن و حدیث، ۴2(1)، ۴3-۵۶.
بقاعی، ابراهیم بن عمر. (1۴27 ق). نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور. دارالکتب العلمیة.
بهرام محمدیان، محیالدین. (138۴). سوگندهای قرآن. پیام جاویدان، 8. 10۵-13۴.
پانیپتی، ثناءالله. (1۴12 ق). التفسیر المظهری. مکتبة رشدیه.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد. (1۴18 ق). تفسیر الثعالبی المسمی بالجواهر الحسان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
ثقفی تهرانی، محمد. (1398 ق). روان جاوید در تفسیر قرآن مجید. برهان.
حائری طهرانی، علی. (1338). مقتنیات الدرر. دار الکتب الإسلامیة.
حسینی همدانی، محمد. (1۴0۴ ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن. لطفی.
خطیب، عبدالکریم. (1۴2۴ ق). التفسیر القرآنی للقرآن. دارالفکر العربی.
خلیل بن احمد. (1۴09 ق). کتاب العین. هجرت.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1۴12 ق). مفردات ألفاظ القرآن. دار الشامیة.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (بیتا). قرآن و علوم تجربی. نسیم حیات.
زمانی قمشهای، علی. (1387). هیئت و نجوم اسلامی. مؤسسه امام صادق (ع).
زمخشری، محمود بن عمر. (1۴07 ق). الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل. دارالکتاب العربی.
سمرقندی، نصر بن محمد. (1۴1۶ ق). تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم. دار الفکر.
سید قطب. (1۴2۵ ق). فی ظلال القرآن. دارالشروق.
سید مرتضی، محمد بن حسین. (1۴0۶ ق). تلخیص البیان فی مجازات القرآن. دارالاضواء.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر. (1۴0۴ ق). الدر المنثور فی التفسیر بالماثور. کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی (ره).
شاهعبدالعظیمی، حسین. (13۶3). تفسیر اثنی عشری. میقات.
شوکانی، محمد. (1۴1۴ ق). فتح القدیر. دار ابنکثیر.
صادقی تهرانی، محمد. (1۴0۶ ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. فرهنگ اسلامی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (13۶۶). تفسیر القرآن الکریم (صدرا). قم.
طالقانی، محمود. (13۶2). پرتویی از قرآن. شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصرخسرو،.
طبری، محمد بن جریر. (1۴12 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری). دارالمعرفة.
طریحی، فخر بن محمد. (137۵). مجمع البحرین. مرتضوی.
طنطاوی، سید محمد. (1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. نهضة مصر.
طوسی، محمد بن حسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
طیب، عبدالحسین. (13۶9). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. اسلام.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1۴20 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). دار إحیاء التراث العربی.
فضلالله، محمد حسین. (1۴19 ق). من وحی القرآن. دار الملاک.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (1۴1۵ ق). تفسیر الصافی. مکتبة الصدر.
قاسمی، جمالالدین. (1۴18 ق). تفسیر القاسمی المسمی محاسن التأویل. دارالکتب العلمیۀ.
قرشی بنابی، علیاکبر. (137۵). تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت.
قرطبی، محمد بن احمد. (13۶۴). الجامع لأحکام القرآن. ناصرخسرو.
قمی، علی بن ابراهیم. (13۶3). تفسیر القمی. دارالکتاب.
کاشانی، فتح الله بن شکرالله. (بیتا). منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. کتابفروشی اسلامیة.
ماوردی، علی بن محمد. (بیتا). النکت و العیون تفسیر الماوردی. دار الکتب العلمیة.
مدرسی، محمدتقی. (1۴19 ق). من هدی القرآن. دار محبی الحسین.
مراغی، احمد مصطفی. (بیتا). تفسیر المراغی. دار الفکر.
مسترحمی، عیسی. (1397). مطالعه تطبیقی مدلهای آغاز آفرینش از منظر قرآن و کیهان شناسی، رهیافتهایی در علوم قرآن و حدیث، 50(1)، ۶7-79. https://doi.org/10.22067/naqhs.v50i1.47107
مصطفوی، حسن. (1393). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. مرکز نشر آثار العلامه المصطفوی.
مقیاسی، حسن؛ و فراهانی، سمیرا . (1۴02). بررسی معناشناختی اسلوب کنایه در ترجمههای قرآن کریم (مطالعه موردی جزء سیام قرآن کریم). پژوهشهای معناشناختی متون ادبی، 1(1)، 91-107.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. دارالکتب الإسلامیة.
مهرآبادی، رضا. (1399). بررسی ارتباط آیات سورۀ طارق. مطالعات علوم اسلامی انسانی، ۶(2۴). 130-138.
میدانی، عبدالرحمن. (13۶1). معارج التفکر و دقائق التدبر. دارالقلم.
همتی، محمدعلی. (1۴03). معنای «رجع» در آیۀ ۱۱ سورۀ طارق در تفاسیر و ترجمههای فارسی و لاتین. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، 10(1)، 1۶3-18۶. https://doi.org/10.22091/ptt.2023.9506.2242 | |||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 728 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 184 |
|||
