مطالعه تطبیقی هنجارمندی حق تجمع در نظام حقوقی ایران و حقوق بشر بینالملل | ||
| پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب | ||
| دوره 12، شماره 2 - شماره پیاپی 44، تیر 1404، صفحه 177-198 اصل مقاله (2.32 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/csiw.2024.10059.2471 | ||
| نویسندگان | ||
| روشنک صابری1؛ زهرا داوری اقدم* 2 | ||
| 1استادیار گروه حقوق، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، ایران. | ||
| 2کارشناس ارشد حقوق جزا و جرمشناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی تهران. تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| حق تجمع فعالیتی طبیعی، مشترک و شهروندی بوده و جز در موارد استثنائی مقبولیت اسنادی و عملی دارد. مشخصاً حدود آزادی تجمعات در قانون هر کشوری مشخص میشود و عدول از ترتیبات قانونی توجیهپذیر نیست؛ لیکن بعضاً به دلیل ابهامات موجود در قوانین و یا عدم اطلاع کافی از مقررات، شیوه ابراز اعتراض توسط افراد، ناخواسته با افعال مجرمانه همراه میگردد. در این میان اسناد فراملی، تعهدات مثبت و منفی را برای دولتها جهت احترام به این حق بشری مقرر نموده است. در این اسناد، علیرغم توسعهٔ برخی مفاهیم به اقدامات و ناهنجاریهایی که اصولاً در هیچ نظام حقوقی پذیرفته نیست، موارد بسیاری نیز پیرامون شفافیت و اطلاعرسانی مقررات محدودکننده مورد ذکر قرار گرفته است. در حقوق اساسی ایران محدودیت عمدهای برای حق تجمع پیشبینی نشده است؛ لیکن استفاده از مفاهیم کلی و قابل تفسیر و توسیعپذیر، اعمال این حق را در تنگنا قرار میدهد. در قانون اساسی مفهوم کلی و مبهم عدم اخلال در مبانی اسلام و متعاقباً طرحها و لوایح قانونی که برای وصف پیشگفته به مجلس ارائه شدهاند، علیرغم دارا بودن نکات مثبت، توجیهکنندهٔ اکثر محدودیتها هستند. چنین طرحها و لوایحی، همان ابهام را به قوانین عادی نیز منتقل میکنند. ازاینرو، مقاله حاضر با هدف رفع ابهامات موجود و کاهش میزان رفتارهای مجرمانه ناشی از عدم آگاهی شهروندان با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی موضوع پرداخته و سرانجام با بررسی تطبیقی موضوع، نتیجه میگیرد که وضع قوانین مناسب و وجود اطلاعرسانیهای کافی و شفاف مانع از نگرانی از محدودیت آزادی پس از مشارکت در تجمعات است. | ||
تازه های تحقیق | ||
قواعد بینالملل، مشکلات دولتها هنگام اجرای حقوق بشر را مورد توجه قرار میدهند و معیار قابل اعتمادی برای سنجش رفتار شرکتکنندگان و رهبران تجمعات هستند. مبانی مشترک این رهنمودها میتواند در ایران برای تسهیل حق تجمع مسالمتآمیز و جلوگیری از خشونت بهکار رود و نگرانی از دستگیری پس از مشارکت عمومی را تا حدی مرتفع سازد. ازجمله اینکه اسناد بینالمللی صِرف اختلال در حرکت یا فعالیتهای روزانه مردم را غیرمسالمتآمیز محسوب نکرده و معتقد به تساهل در اجتماعات با رعایت حدود معقول قانونی است، قائل به وجود مرجع تجدیدنظر نسبت به تصمیمات اتخاذی از سوی دولت است. تأکید بر اطلاعمحور بودن تجمعات به جای مجوزمحور بودن و تصریح افزایش دسترسی به اینترنت و رعایت آزادی بیان از دیگر رهنمودهای ذکر شده در اسناد موصوف است. همچنین طبق قواعد بینالملل و رهنمودهای بینالمللی ارائه شده، دولت متعهد است اطمینان حاصل کند که مردم بهواسطه منابع قابل اعتماد، از رویهها و ترتیبات ضروری برای تجمعات آگاه میشوند. قوانین مربوط به تنظیم تجمعات نیز باید شفاف و برای عموم قابل ارزیابی و درک باشند. تسهیل مشارکت در تجمعات مسالمتآمیز میتواند از خشونت جلوگیری، دستگیری تعداد کمتری از شرکت کنندگان را تضمین کند و بر قضاوت دادگاهها تأثیر بگذارد. هنگام تصمیمگیری برای دستگیری، تعقیب، دفاع یا قضاوت، باید پلیس، دادستان، وکیل و افسر پلیس، به قوانین داخلی خود و همچنین بهکارگیری اسناد بینالمللی و منطقهای اشراف داشته باشند، البته به شرطی که خلأ قوانین در حد کفایت برای ارجاع و استناد برطرف گردد. این رهنمودها، چارچوب کلی درباره نحوه تدوین حق تجمع در گستره ملی را فراهم میکنند که ثابت نیستند. به عبارت دیگر پویا بوده و به منظور ایجاد روشهای جدید تجمع، بهعنوان مثال تجمعات آنلاین، در حال تکامل هستند. فلذا قوانین داخلی بایست بهگونهای اصلاح گردند تا اشکال مختلف جدید و پیچیده تجمعات نوظهور را پوشش دهند. هرچند در رهنمودهای مذکور، حق تجمع حقی بنیادین به شمار آمده که اصل بر قابلیت اعمال و نه محدودیت آن است؛ بااینحال این حق در مواجهه با امنیت ملی، امنیت عمومی، نظم عمومی، حفاظت از سلامت عمومی، حفاظت از اخلاق و حمایت از حقوق و آزادیهای دیگران با رعایت اقدام «ضروری» و «متناسب» قابل محدودسازی است. قید اقدام ضروری و متناسب نشانگر این است که جرائمی چون عدم اطلاعرسانی قبلی از وقوع یک تجمع یا رعایت نکردن محدودیتهای مسیر، زمان و مکان در نظر گرفته شده برای اجتماع، نباید با مجازات زندان یا جریمههای سنگین همراه باشد. لازم به ذکر است ارائه تفسیری مطلوب از محدودیتهای حاکم بر حق تجمع جهت تضمین این حق لازم است. درنهایت، با نظرداشت به ارزشهای مورد نظر قانونگذار اساسی در فصل حقوق ملت و همچنین مبانی و آموزههای اسلامی، رهنمودهای پیشگفته در تضمین حق تجمع و مرتفع نمودن مشکلات مربوط به اعتراض در ساحت عمومی میتواند رهگشا باشد. چه آنکه، خلأ قوانین مستقل برای رفع مشکلات اجتماعی تجمعات احساس میگردد. ازاینرو، وضع قوانین روشن و شفاف و کارآمد جهت کنترل و تنظیم تجمعات عمومی ضروری است. هدف قوانین اصلاحی یا جایگزین، اصولاً حل مشکلات مربوطه یا به حداقل رساندن آنها، خشم کمتر و احترام بیشتر به حقوق دیگران است. در این طریق نمیتوان راهبردهای پیشگیرانه را نادیده گرفت. تربیت پلیس جامعهمحور در کنترل راهپیماییها و ارزیابی ضابطهمندی آنها میتواند تغییری در رویکرد پلیس سرکوبگر ایجاد کرده و از برچسبزنی بیشتر به مشارکت کنندگان جلوگیری کند؛ بهویژه آنکه در عمل، بسیاری از اعتراضات ناشی از نواقص در خدماترسانی به شهروندان است. در این راستا تعیین مصادیق مشخص «اخلال به مبانی اسلام» از سوی مرجع صالح آن «شورای نگهبان» و رفع ابهام چندساله از این قید ضرورتی غیرقابل انکار است. وانگهی روشنسازی مفهوم و مصادیق سلاح امری بایسته در وضع قوانین بعدی و تشخیص وصف مسالمتآمیز از غیر آن است. از دیگر سو، دولت بهویژه نقش مهمی در آگاهسازی و آموزش شهروندان و اطلاعرسانی در استفاده از حق تجمع مسالمتآمیز میتواند ایفا نماید. همچنین نهادهای تصمیمگیر در اتخاذ تصمیمات اصل لزوم ارائهٔ دلایل تصمیمات اداری را مراعات نموده و اعمال هرگونه محدودیت یا ممنوعیت را به صورت مستدل و شفاف اعلام دارند و البته امکان تجدیدنظر نسبت به چنین تصمیمی فراهم باشد. غلبهٔ اطلاعمحوری بر مجوزمحوری از دیگر ضروریات حاکم بر حق تجمع در عرصهٔ کنونی است. سخن آخر تا زمانی که هر شخص به دنبال صلح نبوده و برای آن تلاش نکند، تمام تلاشها برای تضمین حق تجمع و مبارزه با خشونت محکوم به شکست است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| حق تجمع؛ محدودیت حق؛ سوءاستفاده از حق؛ اطلاعرسانی؛ حقوق شهروندی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Comparative Study of The Normativity of The Right to Assembly in Iran's Legal System and International Human Rights | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Roshanak Saberi1؛ Zahra Davari Aghdam2 | ||
| 1Assistant Prof., Department of Law, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran. | ||
| 2M.A. on Criminal Law Graduated of Allameh Tabatabaee University, Tehran, Iran . | ||
| چکیده [English] | ||
| The right to assemble is a natural, shared, and civic activity that is generally accepted both in documentation and in practice, except in exceptional cases. Specifically, the law of countries defines the limits of assembly, and deviation from legal arrangements is unjustifiable. However, due to ambiguities in the laws or a lack of awareness of regulations, the expressing protests by individuals sometimes unintentionally involves criminal actions. Then, transnational documents have established positive and negative obligations for governments to respect this right. Despite the development of certain concepts in these documents to include actions and disorders that are not accepted in any legal system, many instances have also been highlighted regarding the transparency and dissemination of restrictive regulations. In Iran’s constitutional law, there is no major limitation foreseen for the right to assembly; however, the use of broad, interpretable, and expandable concepts constrains the exercise of this right. The general and ambiguous concept of not disturbing the foundations of Islam in the Constitution, and subsequently, the bills and legal drafts presented to the Parliament to describe these principles, despite having positive aspects, justify most of the restrictions. Such drafts and bills transfer the same ambiguity to ordinary laws. Therefore, this article, with a descriptive and analytical approach, aims to clarify existing ambiguities and reduce the amount of criminal behavior resulting from citizens' lack of awareness. Finally, through a comparative study, it concludes that enacting appropriate laws and providing sufficient and transparent information prevents concerns about freedom restrictions following participation in assemblies. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Right of Assembly, Limitation of The Right, Abuse of The Right, Informing, Citizen's Rights | ||
| مراجع | ||
|
ارسطا، محمدجواد و اکبری، مینا (1396). «تأملی بر جایگاه نافرمانی مدنی در اسناد بینالمللی، فقه سیاسی شیعه و نظام حقوقی ایران»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال چهارم، شماره ۲.
اسلامی، رضا و کمالوند، محمدمهدی (1393). «چالشهای آزادی اجتماعات در سیستم حقوقی ایران در پرتو نظام بینالمللی حقوق بشر»، مجله حقوقی بینالمللی، شماره 50.
آقابابایی، حسین (1402). «حق اجتماع مسالمتآمیز در عرصه عمومی در سنجه شرع و حقوق ایران»، نشریه حقوق بشر، سال هجدهم، شماره 1.
جنگجوی خلجان، فاطمه و کلهر، حسینعلی (1396). «تحلیل آزادی تجمعات و تظاهرات در نظام حقوقی ایران و اسناد بینالمللی»، نشریه حقوق بشر و شهروندی، سال دوم، شماره ۲، پیاپی 4.
زرگرینژاد، نسیم و رنجبریان، امیرحسین (1395). «چیستی و چگونگی اعمال حق تجمع مسالمتآمیز: تحلیلی بر دستاورد گزارشگر ویژه ملل متحد»، نشریه مطالعات حقوق عمومی، دوره 46، شماره 2.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۰۲). تبیین عبارت (اخلال در مبانی اسلام) در قانون اساسی، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی، دسترسی در سایت https://makarem.ir/، اولین مشاهده در تاریخ 22/02/1402.
اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب 1948.
آییننامه چگونگی تأمین امنیت اجتماعات و راهپیماییهای قانونی مصوب 1381.
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: نشر اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1364.
طرح اجرای اصل 27 قانون اساسی 1397.
طرح اجرای اصل 27 قانون اساسی.
طرح نحوه تشکیل اجتماعات و برگزاری راهپیماییها 1400.
طرح نحوه تشکیل اجتماعات و برگزاری راهپیماییها، اعلام وصول 21/2/1400.
قانون اساسی مصوب 1358 و بازنگری 1368.
قانون تدوین و تنقیح قوانین و مقررات کشور مصوب 1389.
قانون فعالیت احزاب، جمعیتها و انجمنهای سیاسی و صنفی و انجمنهای اسلامی یا اقلیتهای دینی شناخته شده مصوب 1360.
قانون مجازات اسلامی مصوب 1392.
قانون مجازات قاچاق اسلحه و مهمات و دارندگان سلاح و مهمات غیرمجاز مصوب 1390.
قانون نحوه فعالیت احزاب و گروههای سیاسی مصوب 1395.
لایحهٔ نحوه برگزاری تجمعات و راهپیماییها 1402.
میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی 1966.
References Berggren, Niclas; Bjørnskov, Christian; 2023, Does legal freedom satisfy? European Journal of Law and Economics, Vol. 55. Waldron, Jeremy; Summer 2020 Edition, The Rule of Law, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), Council of Europe; 1950, European Convention on Human Rights. Human Rights Committee; 17 September 2020, General comment No. 37 on the right of peaceful assembly (article 21), CCPR/C/GC/37. Human Rights Committee; 2006, Hamid Reza Taghi Khadje v. Netherlands, Communication No. 1438/2005, U.N. Doc. CCPR/C/88/D/1438/2005. Human Rights Committee; 2013, Sergey Kovalenko v. Belarus, Communication No. 1808/2008, U.N. Doc. CCPR/C/108/D/1808/2008. Human Rights Committee; 2014, Vasily Poliakov v. Belarus, Communication No. 2103/2011, U.N. Doc. CCPR/C/111/D/2103/2011. UN General Assembly; 1948, Universal Declaration of Human Rights. UN General Assembly; 1966, INTERNATIONAL COVENANT ON CIVIL AND POLITICAL RIGHTS. Venice Commission; The Organisation for Security and Co-operation in Europe (OSCE); The Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR); 2020, Guidelines on freedom of peaceful assembly (3rd EDITION). Persian Sources Arasta, Mohammad Javad, Akbari, Mina. )2017( "Reflections on the Role of Civil Disobedience in International Documents, Shiite Political Jurisprudence, and the Iranian Legal System." Comparative Research in Islamic and Western Law, Vol. 4, No. 2. Aghababai, Hossein. )2023("The Right to Peaceful Assembly in the Public Sphere: A Comparison of Islamic Law and Iranian Law." Human Rights Journal, 18th year, No. 1. Islami, Reza, Kamalvand, Mohammad Mehdi. )2014 ("Challenges of Freedom of Assembly Jangjou Khalejan, Fatemeh, Kalhor, Hossein Ali (2017) "Analysis of the Freedom of Assembly and Demonstrations in the Iranian Legal System and International Documents." Human Rights and Citizenship Journal, 2nd year, No. 2 (Consecutive Issue 4). Zargari Nejad, Nasim, Ranjbariyan, Amir Hossein (2016) "The Nature and Implementation of the Right to Peaceful Assembly: An Analysis of the Special Rapporteur's Report." Journal of Public Law Studies, Vol. 46, No. 2. Bill on the Formation of Assemblies and Holding of Rallies, Received on 2021/02/21. Bill on the Implementation of Article 27 of the Constitution. Makarem Shirazi, Naser. "Explanation of the Phrase 'Disturbance of Islamic Foundations' in the Constitution." Office of Grand Ayatollah Makarem Shirazi, accessed at The Constitution of 1979 and its Amendments in 1989. Islamic Penal Code of 2013. Law on the Penalization of Smuggling of Weapons and Ammunition and Unauthorized Possession of Weapons and Ammunition of 2011. Law on the Activities of Political Parties, Associations, and Islamic or Recognized Religious Minority Organizations of 1981. Law on the Activities of Political Parties and Groups of 2016. Law on the Codification and Clarification of National Laws and Regulations of 2010. Regulations on Ensuring the Security of Legal Assemblies and Rallies of 2002. Bill on the Implementation of Article 27 of the Constitution of 2018. Bill on the Formation of Assemblies and Holding of Rallies of 2021. Draft Law on the Holding of Assemblies and Rallies of 2023. Detailed Minutes of the Final Review of the Constitution of the Islamic Republic of Iran, Tehran: Publications of the General Directorate of Cultural Affairs and Public Relations of the Islamic Consultative Assembly, 1985. Universal Declaration of Human Rights, 1948. International Covenant on Civil and Political Rights, 1966.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 757 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 129 |
||