تفسیر تطبیقی «شهداء» در آیۀ ۱۴۳ بقره | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| دوره 10، شماره 1 - شماره پیاپی 19، اردیبهشت 1403، صفحه 27-52 اصل مقاله (942.02 K) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2024.10035.2285 | ||
| نویسندگان | ||
| علی دریس1؛ محمدعلی حیدری مزرعه آخوند* 2؛ امیر جودوی3؛ بمانعلی دهقان3 | ||
| 1دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی، دانشگاه یزد، یزد، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه یزد، یزد، ایران | ||
| 3دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه یزد، یزد، ایران. | ||
| چکیده | ||
| محور اصلی اختلاف مفسران در آیۀ «لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَ یکونَ الرَّسُولُ عَلَیکمْ شَهِیداً» (بقره: ۱۴۳) تبیین واژۀ «شهداء» است. مفسران در معنای این واژه اختلافنظر دارند. برخی آن را به گواه در روز قیامت و برخی دیگر آن را به الگو در این دنیا تفسیر کردهاند. علاوه بر این، مفسران در تعیین مصادیق این دو دیدگاه با هم متحد نیستند. معتقدان بهمعنای گواه مصادیق ذیل را بیان کردهاند: (الف) گواه بودن امت پیامبر (ص) بر امتهای انبیای پیشین، (ب) گواه بودن اهل بیت (ع) بر سایر مردم، (ج) گواه بودن مبلّغ دین اسلام بر سایر مردم، (د)گواه بودن انبیا و اوصیای هر امت بر مردم زمان خود. معتقدان بهمعنای الگو پیرو مصادیق ذیل هستند: (الف) الگو و نمونه بودن امت پیامبر برای سایر امتها، (ب) الگو بودن اهلبیت (ع) برای سایر مردم. این بررسی هم از جهت حل اختلاف مفسران و هم تبیین جایگاه اهلبیت (ع) در قرآن ضرورت دارد. در این پژوهش، که به روش تفسیر تطبیقی سامان گرفته است، با توجه به سیاق آیات و آیات دیگر و احادیث، این نتیجه آشکار شد که شهداء بهمعنای الگو و نمونه است و اهلبیت (ع) کاملترین مصداق شهداء هستند. | ||
تازه های تحقیق | ||
مقدمهاختلاف اصلی مفسران در تفسیر آیۀ «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَ یکونَ الرَّسُولُ عَلَیکمْ شَهِیداً» (بقره: ۱۴۳) در تعیین معنای «شُهَداءَ» است. با بررسی دیدگاههای دویست مفسر، به دست آمد که اغلب مفسران کلمۀ شهداء را گواه در روز قیامت معنی کردهاند و تعداد انگشتشماری آن را بهمعنای الگو و نمونه دانستهاند. صاحبان دیدگاه اول شهداء را چنین تفسیر کردهاند:
اما مفسرانی که واژۀ موردبحث را بهمعنای الگو و نمونه دانستهاند آن را چنین تفسیر کردهاند:
این دامنه از اختلافات مفسران اغلب بهدلیل بیتوجهی به عبارات موجود در آیۀ ۱۴۳ سورۀ بقره، آیات پیرامون و بیتوجهی به ذووجوه بودن واژۀ شهداء است که معمولاً آن را بهمعنای گواه گرفتهاند و گاهی نیز منظور از شهداء را کشتهشدگان در راه خدا تفسیر کردهاند. پژوهش حاضر، با روش تفسیر تطبیقی، در صدد پاسخ به این سؤالات است:
مراد از واژۀ شهداء در آیۀ ۱۴۳ سورۀ بقرهبا توجه به سیاق میتوان دریافت که در آیات 142، 143، 144، 145 سورۀ بقره موضوع تغییر قبله مطرح است، نه بحث قیامت. در آیۀ 141 از این سوره نیز حالتی از احوال روز قیامت مطرح میشود که با دیدگاه مفسرانی که واژۀ شهداء را به معنای گواه بودن امت مسلمان در روز قیامت گرفتهاند ناسازگار است، چراکه خداوند در آیۀ 141 سورۀ بقره بهصراحت بیان میفرماید که هر امتی نسبت به اعمال خویش مسئول است و امت مسلمان نیز در مورد اعمال سایر امتها مورد سؤال قرار نمیگیرند. همچنین، با دقت به خود آیۀ 143، به دو دلیل میتوان معنای الگو را از عبارت شهداء اتخاذ کرد نه معنای گواه. اول اینکه در صدر آیه خداوند میفرماید: «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً»؛ امت وسط یعنی امتی که میانه باشند و هیچگونه افراط و تفریط نداشته باشد؛ پس اعتدالِ این امت مثال و نمونهای است برای امتهایی که افراط و تفریط دارند. دوم اینکه در این آیه سخن از تغییر قبله است که یکی از اهداف تغییر قبله آزمون است و این امر فقط در این دنیا معنا دارد نه در آخرت، آنهم آزمونی برای شناسایی کسانی که از رسول خدا (ص) تبعیت میکنند است. ناگفته نماند گرچه دیدگاه مفسرانی که واژۀ شهداء را الگو و نمونه بودن امت پیامبر برای سایر امتها دانستهاند صحیح است، اما نظر آنها معنای ابتدایی و لفافهای است برای معنایی که قرشی بنابی آن را ذکر کرده و تنها معصومان (ع) را الگوی این امت دانسته است. پس آیه دو بُعد دارد: بُعد اول این است که این امت نسبت به سایر امتها الگو و نمونه است و پیامبر (ص) الگویی است برای این امت؛ بُعد دوم نیز به این معناست که اهلبیت (ع) برای مردم الگو هستند و پیامبر (ص) نیز الگویی است برای اهلبیت (ع). بُعد دوم از آیۀ 143 سورۀ بقره در آیۀ 78 سورۀ حج آشکارتر است. در این آیه، با توجه به وجود عبارت «مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ»، طبیعتاً حضرت ابراهیم (ع) پدر تمام امت نیست؛ پس این آیه نیز مؤید نظر ما در آیۀ 143 سورۀ بقره است که منظور از شهداء افرادی برجستهاند که برای دیگران الگو هستند. اینها همان افرادیاند که به اتفاق فریقین با رسول خدا (ص) در مباهله (آلعمران: 61) همراه شدند و پیامبر (ص) هیچکس را بهجز حضرت علی (ع)، حضرت فاطمه (س)، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) برای انجام مباهله با خود همراه نفرمود (بغوی، 1420 ق، ج 1، ص 450). همچنین ذیل تفسیر آیۀ 143 سورۀ بقره حدیثی از امام باقر (ع) نقل شده است که میفرماید: «إِلَیْنَا یَرْجِعُ الْغَالِی، وَ بِنَا یَلْحَقُ الْمُقَصِّر» (طبرسی، 1372، ج 1، ص 415)؛ یعنی کسانى که غلوّ مىکنند باید به سوى ما برگردند و کسانى که مقصرند باید به ما ملحق شوند؛ لذا در این روایت نیز الگو بودن اهلبیت (ع) مطرح است. نتیجهگیریبراساس مطالب ذکرشده نتایج ذیل به دست آمد:
کتابنامهابنعطیه، عبدالحق بن غالب. (۱۴۲۲ ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز (محمد عبدالسلام عبدالشافی، محقق). دار الکتب العلمیة. بغوى، حسین بن مسعود. (۱۴۲۰ ق). تفسیر البغوى المسمی معالم التنزیل (مهدی عبدالرزاق، محقق). دار إحیاء التراث العربی. حسکانى، عبیدالله بن عبدالله. (۱۴۱۱ ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل (محمدباقر محمودی، محقق). وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. حسینى همدانى، محمد. (۱۴۰۴ ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن (محمدباقر بهبودی، محقق). لطفی. طباطبایى، سید محمدحسین. (۱۳۹۰ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. طبرسى، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (فضلالله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی. مصححان). ناصرخسرو. فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى. (۱۴۱۵ ق). تفسیر الصافی (حسین اعلمی، مصحح). مکتبة الصدر. قرشى بنابى، علىاکبر. (۱۳۷۵). تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت. مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى. (بیتا). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (محمدباقر محمودی، محقق). دار إحیاء التراث العربی. مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۴ ق). التفسیر الکاشف. دار الکتاب الإسلامی. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آیۀ ۱۴۳ سورۀ بقره؛ الگو در قرآن؛ اهلبیت در قرآن؛ شهداء؛ گواهان بر اعمال | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Comparative Interpretation of “Shuhadāʾ” in Verse 143 of al-Baqarah | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ali Deris1؛ MuhammadAli Heydari2؛ Amir Joudavi3؛ Bmanali Dehghan3 | ||
| 1Ph.D. Candidate, Comparative Exegesis, Yazd University, Yazd, Iran | ||
| 2Associate Professor, Quran and Hadith Sciences Department, Yazd University, Yazd Iran | ||
| 3Associate Professor, Quran and Hadith Sciences Department, Yazd University, Yazd Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The main point of disagreement among exegetes in the verse “that you may be witnesses to the people, and that the Apostle may be a witness to you” [al-Baqarah: 143] is the explanation of the word “shuhadāʾ.” Exegetes disagree on the meaning of this word. Some have interpreted it as a witness on the Day of Judgment, and others have interpreted it as a role model in this world. Moreover, the exegetes are not united even in determining the instances of these two views. Those who believe in the meaning as witness have provided the following instances: a) the nation of the Prophet as witnesses over the nations of previous prophets, b) the Ahlulbayt as witnesses over all other people, c) the propagators of Islam as witnesses over other people, and d) the prophets and successors of prophets of each nation as witnesses over the people of their time. The advocates of the meaning of role model follow the following instances: a) the Prophet’s nation being a role model for other nations, and b) the Ahlulbayt being a role model for all other people. This study is necessary both to resolve the differences between exegetes and to explain the position of Ahlulbayt in the Quran. In this research, which was organized using the method of comparative exegesis, according to the context of the verses and other verses and narrations, it was revealed that shuhadāʾ means role models and examples and the Ahlulbayt are the most perfect instances of the shuhadāʾ. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| : verse 143 of the al-Baqarah Chapter, role models in the Quran, the Ahlulbayt in the Quran, shuhadāʾ, witnesses over actions | ||
| مراجع | ||
|
ابنابىحاتم، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۹ ق). تفسیر القرآن العظیم (طیب اسعد محمد، محقق). مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابنعربى، محمد بن عبدالله. (۱۴۰۸ ق). احکام القرآن (بجاوی علی محمد، محقق). دار الجیل.
ابنعطیه، عبدالحق بن غالب. (۱۴۲۲ ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز (محمد عبدالسلام عبدالشافی، محقق). دار الکتب العلمیة.
احسانپور، احسان؛ و مسعودی. عبدالهادی. (۱۳۹۴). اهلبیت علیهم السلام شاهدان اعمال. نشریه کتاب و سنت، ۷(۷)، ۵۱‑۳۶.
استرآبادى، على. (۱۴۰۹ ق). تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة (حسین استاد ولی، محقق). مؤسسة النشر الإسلامی.
بغوى، حسین بن مسعود. (۱۴۲۰ ق). تفسیر البغوى المسمی معالم التنزیل (مهدی عبدالرزاق، محقق). دار إحیاء التراث العربی.
بىآزار شیرازی، عبدالکریم. (۱۳۷۷). قرآن ناطق. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جصاص. احمد بن على. (۱۴۰۵ ق). احکام القرآن (محمد صادق قمحاوی، محقق). دار إحیاء التراث العربی.
جعفرى، یعقوب. (۱۳۷۶). تفسیر کوثر. موسسه انتشارات هجرت.
حسکانى، عبیدالله بن عبدالله. (۱۴۱۱ ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل (محمدباقر محمودی، محقق). وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی.
حسینى همدانى، محمد. (۱۴۰۴ ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن (محمدباقر بهبودی، محقق). لطفی.
حویزى، عبدعلى بن جمعه. (۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین (هاشم رسولی، مصحح). اسماعیلیان.
دروزه، محمد عزه. (۱۴۲۱ ق). التفسیر الحدیث: ترتیب السور حسب النزول. دار الغرب الإسلامی.
رضایى اصفهانى، محمدعلى. (۱۳۸۷). تفسیر قرآن مهر. پژوهشهاى تفسیر و علوم قرآن.
زحیلی، وهبه بن مصطفی. (۱۴۰۵ ق). الفقه الإسلامی و أدلته. دار الفکر.
زمخشرى، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل (مصطفی حسین احمد، مصحح). دار الکتاب العربی.
سبحانى تبریزى، جعفر. (۱۴۲۵ ق). عصمة الأنبیاء فی القرآن الکریم. موسسه امام صادق.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابوبکر. (۱۴۰۴ ق). الدر المنثور فى التفسیر بالماثور. کتابخانه عمومى حضرت آیتالله العظمى مرعشى نجفى.
شریعتی، غلاممحمد. (۱۳۹۴). علم امامان به غیب از منظر قرآن با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی. قرآن شناخت، ۱۵(۱)، ۴۸‑۲۷.
شعراوى، محمد متولى. (۱۹۹۱ م). تفسیر الشعراوى. اخبار الیوم ادارة الکتب و المکتبات.
صدقی الانق، محمد؛ و اسدی، محمدولی. (۱۴۰۱). بررسی مقارنهای دیدگاه تفسیری طباطبایی و آلوسی در شهادت پیامبر و مؤمنان در قیامت. مطالعات تفسیری، ۱۳(۵۱)، ۲۷‑۴۶.
طباطبایى، سید محمدحسین. (۱۳۹۰ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسى، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (فضلالله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی. مصححان). ناصرخسرو.
طبرى، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى). دار المعرفة.
فضلالله، محمدحسین. (۱۴۱۹ ق). من وحى القرآن. دار الملاک.
فقیه. علی؛ و بابائی. علیاکبر؛ و حسینیزاده. سیدعبدالرسول. (۱۳۹۸). بررسی دلالت آیات مربوط به شاهدان امتها بر عصمت همهجانبه انبیاء. معرفت کلامی، ۱۰(۱)، ۳۷‑۴۹.
فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى. (۱۴۱۵ ق). تفسیر الصافی (حسین اعلمی، مصحح). مکتبة الصدر.
قبیسى عاملى، محمدحسن. (بیتا). تفسیر البیان الصافى لکلام الله الوافى. مؤسسة البلاغ.
قرشى بنابى، علىاکبر. (۱۳۷۵). تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت.
قطب راوندى، سعید بن هبهالله. (۱۴۰۵ ق). فقه القرآن (احمد حسینی اشکوری، محقق). کتابخانه آیتالله العظمى مرعشى نجفى.
قمى، على بن ابراهیم. (۱۳۶۳). تفسیر القمی (طیب موسوی جزایری، محقق). دار الکتاب.
کاشانى، فتحالله بن شکرالله. (۱۴۲۳). زبدة التفاسیر (بنیاد معارف اسلامی، محقق). مؤسسة المعارف الإسلامیة.
فرات بن ابراهیم. (۱۴۱۰ ق). تفسیر فرات الکوفی (محمد کاظم، محقق). وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی.
مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى. (بیتا). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (محمدباقر محمودی، محقق). دار إحیاء التراث العربی.
مدرسى، محمدتقى. (۱۴۱۹ ق). من هدى القرآن. دار محبی الحسین.
معرفت، محمدهادى. (۱۴۱۰ ق). التمهید فی علوم القرآن. حوزه علمیه قم.
مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۴ ق). التفسیر الکاشف. دار الکتاب الإسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۱). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 998 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 475 |
||