جمع بندی آیات و روایات

هم­چنان­که در بحث از آیات روشن گردید، آیات هیچ­گونه دلالتی بر تشریع به معنای جعل احکام شرعی به نحو مستقل برای پیامبر و امامان ندارد .

در مورد روایات گر چه صحت سند بسیاری از آنها پذیرفتنی است، دلالت آنها بر امر حق تشریع برای پیامبر و امامان پذیرفتنی نیست؛ زیرا علاوه بر ایرادهای قبلی می‌توان گفت :

1. مضمون این روایات در تعارض با آیات و روایاتی است که بنابر آنها هیچ موضوعی یافت نمی‌شود مگر آن­که از سوی خداوند حکم آن بیان شده است. از جمله عمربن قیس از امام باقر(ع) نقل می‌کند که شنیدم آن حضرت می فرمود: خداوند هیچ چیزی را که مورد نیاز است رها نکرده، مگر اینکه حکم آن را در کتاب نازل کرده و برای رسول خدا آن را بیان فرموده است وبرای هرچیز اندازه­ای معین و برای آن برهانی قرارداده که برآن دلالت کند وبرای تعدادی از آن نیز اندازه و حدی قرار داده است.

2. در بیان ائمه بارها آمده که در بیان احکام آن را مستند به پدران خود و سرانجام به پیامبر نسبت می دادند و اگر این مطلب واقعیت داشت که آنان مطالبی را از سوی خود می‌گویند، قطعاً با واکنش و عکس العمل معاندان مواجه می‌شدند. در حالی که با همه دشمنی­ها با آل رسول ، هرگز آنان را متهم به «دین سازی و جعل احکام» نکرده‌اند.

3. عمده انتقادهای اهل بیت از فقهای مذاهب دیگر،آن بوده که آنان حکم الله را نفهمیده و آن­چه می‌گویند از خودشان است.برای مثال، باوجود انتقاد شدید امامان از قیاس و سایر ارزش‌های فقهای اهل سنت، آنان چگونه می توانستند بیان احکام فقهی از جانب خود را بدون استناد به قرآن و پیامبر، به عنوان احکام الهی بازگو نمایند؟

4. همین که در طول تاریخ حیات ائمه (ع) هیچ گونه حکم کلی الهی صادر نشده، نشان می‌دهد که تفویض به معنای جعل و تشریع احکام را قبول  نداشته‌اند.

5. با قراینی که در این روایات هست، می توان به سهولت فهمید که مراد آنان بیان مطالبی بر طبق قواعد است و نیازی به حمل روایات مذکور به معنای ناپذیرفتنی نیست.

6. برخی  از بزرگان معاصر پاسخ­های مفصلی در این مورد ارائه داده‌اند.[1]

7. پر واضح است که احکام حکومتی پیامبر و امیرالمؤمنین و فقهایی که منصب ولایت و زعامت جامعه را می‌یابند و نیز فتاوای فقها و احکام صادره از آنان در مقاطع خاص، هرگز عنوان تشریع را نداشته و تخصصاً از بحث خارج است؛ زیرا شرط استمرار در همه زمان‌ها و شمول برای همه انسان­ها را ندارد.

8. بر اساس این تحقیق، کاربرد وسیع واژه شارع در کتب فقه و اصول، به معنای خداوند می‌تواند باشد و شامل پیامبر و ائمه نمی‌شود