نتیجه

اکنون اصل نزاع صدرالمتألهین با فیلسوفان مشائی و حتی متکلمان که معیار احتیاج شیء به علت را امکان ذاتی و حدوث می­دانند، آشکار می­گردد. فیلسوفان مشائی امکان ذاتی را در برابر ضرورت ذاتی قرار می­دهند و امکان ذاتی را از لوازم ماهیت به شمار می­آورند. اما صدرالمتألهین بر اساس مسئله اصالت وجود و تشکیک در وجود معتقد بود که ضرورت، خواه ذاتی و یا ازلی، از آن و از شان وجود است، اما امکان ذاتی شأن ماهیت است. اگر ضرورت از شأن وجود است، باید در برابر آن امکان و لاضرورتی نیز وجود داشته باشد که از شأن وجود به حساب آید، یعنی ضرورت ازلی که از شان وجود و از آن مرتبه­ای از وجود است، باید در برابر آن امکانی باشد که از شان وجود و یا از آن مرتبه­ای از وجود باشد، از نظر صدرالمتألهین در مقابل ضرورت ازلی لاضرورت ازلی وجود دارد که همان امکان فقری است. امکان فقری با امکان ذاتی، در مقابل ضرورت ذاتی ، از این رو متفاوت است که امکان ذاتی به معنای تساوی نسبت ماهیت به وجود و عدم است اما امکان فقری که در مقابل ضرورت ازلی قرار دارد، به این معنا است که حقیقت ذات موجود ممکن عین تعلق و نیاز و وابستگی به علت است، یعنی تعلق مرتبه­ای از وجود ضعیف که حقیقت ذات آن چیزی جز تعلق و فقر نیست، به مرتبه ای از وجود قوی که حقیقت ذات آن چیزی جز غنا و بی­نیازی نیست.

نتیجه این­که از دیدگاه صدرالمتألهین، امکان ذاتی فیلسوفان و حدوث متکلمین ، هیچ یک صلاحیت معیار احتیاج شی به علت را ندارند بلکه معیار نیاز به علت تعلق و فقر ذاتی، یعنی امکان فقری و معیار بی­نیازی از علت غنای ذاتی، یعنی ضرورت ازلی است. «ان مناط امکان وجوده لیس إلّا کون ذلک الوجود متعلقاً بالغیر مفتقراً‌ إلیه و مناط الواجبیة لیس إلّا الوجود الغنی عمّا سواه. » (ملاصدرا: 1384، 1/ 86) این دیدگاه از برجسته‌ترین آرای فلسفی صدرالمتألهین در باب معیار احتیاج شیء به علت و بی­نیازی شیء از علت است که در تبیین برهان جهان­شناختی و هم­چنین در برهان وجودی، جایگاه ویژه­ای دارد.