آیۀ ابتلا (بقره: ۱۲۴) و رد پای موضوع امامت در تفاسیر کهن شیعه | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| دوره 10، شماره 1 - شماره پیاپی 19، اردیبهشت 1403، صفحه 229-259 اصل مقاله (1.05 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2024.9777.2267 | ||
| نویسنده | ||
| کاظم استادی* | ||
| دانشآموختۀ کارشناسیارشد علوم قرآن و حدیث، پژوهشگر مستقل، قم،ایران | ||
| چکیده | ||
| بنابر آموزههای شیعه، امامت و رهبریِ جامعۀ اسلامی و جانشینی پیامبر اکرم (ص) در امور دینی و دنیوی است و پیامبر اکرم (ص) از ابتدای دوران رسالت خود ضمن معرفی جانشین خویش به موضوع امامت مسلمانان پس از وفات خود، اهتمام جدی داشته است. برای اثبات امامت و جانشینی پیامبر (ص)، به دلایل کلامی، تاریخی و نیز آیات قرآن همانند آیۀ ۱۲۴ سورۀ بقره، یعنی آیۀ ابتلای ابراهیم (ع)، استشهاد میشود. بنابراین، برای پرداختن و نقد و بررسی دلالت آیۀ ابتلای ابراهیم در مسائل امامت، لازم است پیشاپیش روشن شود که آیا تبیین مفهوم امامت بهوسیلۀ آیات قرآن با مختصات پیشینی در صدر اسلام است یا این تبیین قرآنی با مختصات و مفاهیم ایجادشدۀ متأخر و جدید صورت گرفته است. در پژوهش پیشرو، به بررسی تفاسیر کهن شیعی ذیل آیۀ ابتلای ابراهیم، پرداخته شده است. در این پژوهش روشن شد که مفسران متقدم شیعه حداقل تا قرن چهارم آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) را دلیل اثبات وجود امامت نگرفتهاند و به این آیه در امامت خاصه استشهاد نکردهاند. | ||
تازه های تحقیق | ||
مقدمهبرای اثبات موضوع امامت و جانشینی پیامبر (ص)، به دلایل کلامی، تاریخی و نیز آیات قرآن کریم استشهاد میشود. آیۀ ۱۲۴ سورۀ بقره، «وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّیَّتِی قَالَ لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»، که در میان شیعیانِ متأخر و معاصر به آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) یا آیۀ امامت مشهور است، یکی از مهمترین آیات دربارۀ امامت قلمداد میشود. تفسیر و تأویل این آیه مناقشات بسیاری را، مخصوصاً در دورههای متأخر، پدید آورده است. از سوی دیگر، عالمان شیعه در دورههای میانی و نیز متأخر، این آیه را، که به نصب حضرت ابراهیم (ع) از جانب خداوند به مقام امامت پس از چندین بار امتحان اشاره دارد، دربارۀ امامت شیعی و از دلایل قرآنیِ الهی بودن نصب امام و لزوم معصوم بودن امام میدانند. دربارۀ امامت در معنای خاص آن، دو رویکردِ پژوهشی و استدلالی میتوان اتخاذ نمود: (الف) رویکرد عقلی و فلسفی، که در آن بدون استفاده از آیات و روایات، امامت خاصه را اثبات و پشتیبانی نماییم؛ (ب) رویکرد اثری و متنی، که با استناد به قرآن و روایات، به پشتیبانی و استدلال بر امامت خاصه بپردازیم. روشهای مورد اخیر سه حالت مشخص دارد:(۱) مسئله سابقهدار است و استناد به آیات قرآن دربارۀ آن مسئلۀ نیز سابقهدار است؛ (۲) مسئله جدید است؛ (۳) مسئله سابقهدار است، امّا استناد به آیات قرآن دربارۀ آن مسئله جدید هستند. بنابراین، دو حالت برای ما قابل پیگیری است: (۱) تبیین مفهوم امامت بهوسیلۀ آیات قرآن با مختصات پیشینی در صدر اسلام، (۲) تبیین مفهوم امامت بهوسیلۀ آیات قرآن با مختصات و مفاهیم ایجادشدۀ متأخر و جدید. با توجه به این نکات، لازم است تا به چند مرحلۀ زمانی استنادات به آیۀ ابتلای ابراهیم در مسئلۀ امامت پرداخته شود: (الف) روایات ذیل آیۀ ابتلای ابراهیم (ع)، (ب) آیۀ ابتلا در تفاسیر کهن شیعی، (ج) آیۀ ابتلا در منابع کلامی و امامتی کهن شیعی. در پژوهش پیشرو، با توجه به این سؤالات به بررسی تفاسیر کهن شیعی ذیل آیۀ ابتلای ابراهیم پرداخته خواهد شد: ۱. ذیل آیۀ ابتلای ابراهیم، مفسران متقدم و کهن شیعی چه مطالبی ذکر کردهاند؟ ۲. آیا تفاسیر ذیل آیۀ ابتلای ابراهیم، دربارۀ مسئلۀ امامت بهمعنای رایج امروزی است؟ تفاسیر کهن از نظر رویکرد نسبت به آیۀ ابتلابرای بررسی آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) و استنادات به آن در تفاسیر کهن شیعی، تفاسیر موجود تا قرن پنجم را، که ده عنوان هستند، جستجو نمودیم. چند عنوان منبع تفسیری هیچ مطلبی دربارۀ آیۀ ۱۲۴ بقره یا ذیل آیۀ ابتلا نداشتند مانند تفسیر منسوب به ابوحمزه ثمالی (قرن دوم)، تفسیر منسوب به ابوالجارود (قرن دوم)، تفسیر منسوب به تستری (قرن سوم)، تفسیر الحبری (قرن سوم)، تفسیر ناصر اطروش یا تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع) (قرن سوم یا چهارم). چند منبع تفسیری دیگر، مطالبی ذیل آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) داشتند، ولی استشهاد و استناد مشخص و روشنی دربارۀ امامت نداشتند و تنها به توضیح بخشی از این آیه پرداختهاند. این تفاسیر عبارتاند از: تفسیر منسوب به ابنعباس (قرن اول)، تفسیر منسوب به مقاتل بن سلیمان (قرن دوم)، تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی (قرن سوم). بنابراین، با بررسی تفاسیر کهن شیعی و مستندات این تفاسیر، روشن میشود که متقدمان شیعه حداقل تا قرن چهارم، آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) را دلیل اثبات وجود امامت نگرفتهاند و به آن در این باره استشهاد نکردهاند. یعنی تفاسیری همچون تفسیر منسوب به ابنعباس (قرن اول)، تفسیر منسوب به ابوحمزه ثمالی (قرن دوم)، تفسیر منسوب به مقاتل بن سلیمان (قرن دوم)، تفسیر منسوب به ابوالجارود (قرن دوم)، تفسیر منسوب به تستری (قرن سوم)، تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع) (قرن سوم)، تفسیر الحبری (قرن سوم)، تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی (قرن سوم). این تفاسیر کهن تفاسیر روایی شیعه هستند که به امامت و استنادات برای آن نیز توجه داشتهاند. حتی برخی از آنها مشتمل بر فضائل اهلبیت (ع) و مثالب دشمنان اهلبیت (ع) هستند. از سوی دیگر، غالب این تفاسیر برخی آیات را تأویل نمودهاند و بیشتر تأویلهای ایشان دربارۀ معجزات پیامبر (ص) و امامان (ع) میباشند. همچنین، در برخی از این تفاسیر، بهمعنای شیعه، معنای رافضی، تقیه، فضایل صحابه و نیز تفاسیر خاص شیعی از آیات قرآن پرداخته شده است، امّا در این منابع به آیۀ ابتلای ابراهیم بهعنوان استدلال و استنادی دربارۀ اصل وجود امامت و امامت حضرت علی (ع) پرداخته نشده است. گویی که در این آثار این آیه و تفسیر آن را دال بر مسئلۀ امامت نمیدانستهاند. امّا، وقتی به قرن چهارم هجری میرسیم، در دو تفسیر، یعنی تفسیر عیاشی و تفسیر فرات؛ به مطالبی مرتبط با امامت ذیل آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) بر میخوریم. اکنون بسیار مهم است تا توجه نماییم که این دو منبع از قرن چهارم، در دورۀ شکلگیری حکومت و سلسلۀ شیعی آلبویه، که بر بخش بزرگی از ایران و عراق و جزیرةالعرب تا مرزهای شمالی شام حاکم بودند، تألیف شدهاند، که یکی از شاخصههای آثار این دوره تأویلگرایی است (قبادی، ۱۳۸۶). جدا از این، معمولاً این منابع آکنده از روایات غلوآمیز دربارۀ امامان (ع) هستند. بنابراین، وجود روایات تفسیر خاص از آیۀ ۱۲۴ بقره در این منابع، محل اشکال و نیازمند بررسی و راستیآزمایی ویژه است. نتیجهگیریبا بررسی تفاسیر کهن شیعی و مستندات این تفاسیر، روشن میشود که متقدمان شیعه حداقل تا قرن چهارم، آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) را دلیل اثبات وجود مسئلۀ امامت، نگرفتهاند؛ و به آن در این باره استشهاد نکردهاند. بنابراین، به نظر میرسد که مفسران شیعی متقدم به تحلیل آیات و کارکردهای آن در مسائل کلامی برای مسئلۀ امامت خاصه، چندان روی نیاوردند. کتابنامهاستادی، کاظم. (۱۴۰۰). مجموعه مقالات دربارۀ آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) و امامت. تولید و پخش کتاب ارزشمند. استادی، کاظم. (۱۴۰۱ب). مأخذشناسی توصیفی آثار جدید دربارۀ آیۀ امامت ابراهیم (ع) (آیۀ ۱۲۴ سورۀ بقره). دانشها و آموزههای قرآن و حدیث. ۵(۱۷)، ۸۳‑۱۰۹. ثمالی، أبوحمزه. (۱۳۷۸). تفسیر (عبدالرزاق محمد حسین حرز الدین، محقق). دفتر نشر الهادی. حبری، حسین بن حکم. (۱۴۰۸ ق). تفسیر الحبری (سید محمدرضا حسینی، محقق). مؤسسه آلالبیت (ع) لإحیاء التراث. رضاییهفتادر، حسن؛ صحرائی اردکانی، کمال؛ و محمدینبی کندی،باب اله. (۱۳۹۷). بررسی تطبیقی آیۀ ۱۲۴ سورۀ بقره از نگاه مفسران فریقین. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، ۷(۴)، ۱۵۴‑۱۷۰. https://doi.org/10.22091/PTT.2018.2885.1309 علیزاده، نگین؛ مودب، سید رضا؛ و رحمان ستایش، کاظم. (۱۳۹۶). بررسی تطبیقی و تحلیلی آراء تفسیری علامه معرفت و ابنعاشور ذیل آیۀ امامت. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، ۳(۲)، ۷‑۲۲. https://doi.org/10.22091/PTT.2018.2682.1269 عیاشى، محمد بن مسعود. (۱۳۸۰ ق). تفسیر العیاشی. المطبعة العلمیة. فرات کوفی. (۱۴۱۰ ق). تفسیر فرات الکوفی (محمدکاظم، ویراستار). وزات الثقافة. قبادی، مریم. (۱۳۸۶). نقد و تحلیل تفسیر فرات کوفی [پایاننامۀ دکتری منتشرنشده]. دانشگاه تربیت مدرس. قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۷۸ ق). تفسیر القمی (طیب موسوی جزائری، ویراستار). دار الکتاب.
| ||
| کلیدواژهها | ||
| آیۀ ۱۲۴ سورۀ بقره؛ آیۀ ابتلا؛ امامت؛ تفاسیر کهن شیعه؛ جانشینی پیامبر (ص) | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Trial Verse (verse 124 of al-Baqarah) and Traces of the Topic of Imamate in Early Shiite Exegeses | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Kazem Ostadi | ||
| Master’s Graduate of Quran and Hadith Sciences, Independent scholar, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| According to Shiite teachings, the Imamate and leadership of the Islamic community and the succession of the Holy Prophet applies to religious and worldly affairs, and from the beginning of his mission, the Holy Prophet paid serious attention to the issue of the leadership of the Muslims after his death while introducing his successor. In order to prove Imamate and the succession of the Prophet, theological and historical proofs as well as verses of the Quran, such as verse 124 of the al-Baqarah Chapter, that is, the Trial of Abraham Verse are cited. Therefore, to discuss, criticize, and study the implication of the verse of Abraham’s trial in the issues of Imamate, it is necessary to clarify in advance whether the explanation of the concept of Imamate through the Quranic verses is based on previous specifications present in early Islam, or this Quranic explanation is formed based on later and newly created specifications and concepts. In the following research, the early Shiite exegeses under the verse of Abraham’s trial have been investigated. In this research, it becomes clear that the early Shiite exegetes did not take the verse of the trial of Abraham as proof of Imamate, at least until the 4th century, and they did not cite this verse regarding specific Imamate. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| : verse 124 of the al-Baqarah Chapter, the Trial Verse, Imamate, early Shiite exegeses, the succession of the Prophet | ||
| مراجع | ||
|
آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ ق). روح المعانى فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. دار الکتب العلمیة.
امینی، عبدالحسین (بیتا). الغدیر. بینا.
ابنشهرآشوب، محمد بن علی. (۱۳۷۹ ق). مناقب آلابیطالب. نشر علامه.
ابنشهرآشوب، محمد بن علی. (۱۴۰۵ ق). مناقب آلابیطالب. دارلاضواء.
ابنعباس. (۱۴۱۱ ق). صحیفة علی بن أبی طلحة عن ابنعباس فی التفسیر القرآن الکریم، (راشد عبدالمنعم رجال، محقق). مکتبة السنة.
ابنعساکر، أبو القاسم علی. (۱۴۱۵ ق). تاریخ مدینة دمشق. دار الفکر.
ابنندیم، محمد بن اسحاق. (بیتا). الفهرست. تحقیق تجدد. بینا.
استادی، رضا. (۱۳۷۱). تفسیر عیاشی و مؤلف آن. کیهان اندیشه. ۷(۳۶)، ۴‑۱۵.
استادی، کاظم. (۱۴۰۰). مجموعه مقالات دربارۀ آیۀ ابتلای ابراهیم (ع) و امامت. تولید و پخش کتاب ارزشمند.
استادی، کاظم. (۱۴۰۱الف). بازشناسی مؤلف تفسیر منسوب به عسکری، علوم قرآن و حدیث، ۵۴ (۱۰۹)، ۳۲‑۹.
استادی، کاظم. (۱۴۰۱ب). مأخذشناسی توصیفی آثار جدید دربارۀ آیۀ امامت ابراهیم (ع) (آیۀ ۱۲۴ سورۀ بقره). دانشها و آموزههای قرآن و حدیث. ۵(۱۷)، ۸۳‑۱۰۹.
اسعدی، محمد. (۱۳۸۹). تبیین امامت قرآنی به مثابۀ مقامی مستقل از نبوت با تأکید بر آیۀ ابتلا. قرآنشناخت، ۳(۶)، ۱۹۳‑۲۰۸.
اسماعیلی، مهران؛ نبیالهی، ربابه. (۱۳۹۷). بررسی تطبیقی تفسیر کلامی آیات امامت در تفاسیر اثنی عشریه و زیدیه تا پایان دوره آلبویه. آئینه معرفت، ۱۸(۱)، ۶۳‑۸۰.
پرویزی، فرحناز، اکبرنژاد، مهدی؛ حسینینیا، سید محمدرضا؛ و حاجیزاده، یدالله. (۱۳۹۸). واکاوی و نقد روایات غلوآمیز دربارۀ امامان در دو تفسیر عیاشی و قمی. حدیثپژوهی، ۱۱(۲۲)، ۳۳۹‑۳۶۰. https://doi.org/10.22052/0.22.339
تستری، سهل بن عبد الله. (۱۴۲۳ ق). تفسیر التستری. دار الکتب العلمیة.
تهرانی، آقابزرگ. (۱۴۰۳ ق). الذریعة الی تصانیف الشیعة. دار الاضواء.
تهرانی، آقابزرگ. (۱۴۰۸ ق). الذریعة الی تصانیف الشیعة. نشر اسماعیلیان.
ثعالبی، محمود عبدالحسین عبد علی. (۲۰۲۲ م). الآیات النازلة بحق الإمام علی بن بی طالب علیه السّلام فی تفسیر مقاتل بن سلیمان. العلوم التربویة و النفسیة، ۱۴۹، ۵۱‑۱۱۲.
ثمالی، أبوحمزه. (۱۳۷۸). تفسیر (عبدالرزاق محمد حسین حرز الدین، محقق). دفتر نشر الهادی.
جرار، ماهر. (۱۳۸۴). تفسیر ابوالجارود زیاد بن منذر: مقدمهاى در شناخت عقاید زیدیه (محمدکاظم رحمتی، مترجم). آیینه پژوهش، ۹۵. ۱۵‑۴۲.
حبری، حسین بن حکم. (۱۴۰۸ ق). تفسیر الحبری (سید محمدرضا حسینی، محقق). مؤسسه آلالبیت (ع) لإحیاء التراث.
حبری، حسین بن حکم. (۱۴۳۳ ق). تفسیر الحبری (سید محمدرضا حسینی، محقق). مؤسسه آلالبیت (ع) لإحیاء التراث.
حسکانی، عبیداللّه بن عبداللّه. (۱۴۱۱ ق). شواهد التنزیل لقواعدالتفضیل. چاپ محمودی.
حسنی، هاشم معروف. (۱۴۲۷ ق). بین التصوف و التشیع. دار التعارف.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۰۲ ق). رجال العلامة الحلّی (محمدصادق بحرالعلوم، محقق). الشریف الرضی المطبعة الحیدریة.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۱ ق). خلاصة الاقوال (محمدصادق بحرالعلوم، محقق). دار الذخائر.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ ق). الباب الحادی عشر. مکتبة العلام.
خانصنمی، شعبانعلی؛ و خانصنمی، فاطمه. (۱۳۹۳). تحلیل مفهوم امامت در آیۀ «ابتلی» از دیدگاه علامه طباطبایی. مطالعات تفسیری، ۵(۱۹)، ۸۷‑۱۱۰.
خصیبی، حسین بن حمدان. (۱۳۷۷ ق). الهدایة الکبری. مؤسسة البلاغ.
ربانی گلپایگانی، علی. (۱۳۸۴). آیۀ ابتلای ابراهیم. کلام اسلامی. ۱۴(۵۴)، ۲۱‑۳۴.
رحمتى، محمدکاظم. (۱۳۹۳). ابنعباس. در غلامعلی حداد عادل (سرویراستار)، دانشنامه جهان اسلام (ج ۷). بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
رحمتى، محمدکاظم. (۱۳۹۳). تفسیر امام حسن عسکری. در غلامعلی حداد عادل (سرویراستار)، دانشنامه جهان اسلام (ج ۷). بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
رضاییهفتادر، حسن؛ صحرائی اردکانی، کمال؛ و محمدینبی کندی،باب اله. (۱۳۹۷). بررسی تطبیقی آیۀ ۱۲۴ سورۀ بقره از نگاه مفسران فریقین. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، ۷(۴)، ۱۵۴‑۱۷۰. https://doi.org/10.22091/PTT.2018.2885.1309
رضوی، سعید. (۱۳۷۵). نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع). فصلنامه پژوهشهای قرآنی. ۲ (۵ و۶)، ۳۱۲‑۳۳۱.
زنجانی اصل، محمد. (۱۳۹۳). تفسیر فرات کوفی. در غلامعلی حداد عادل (سرویراستار)، دانشنامه جهان اسلام (ج ۷). بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
سجادی، صادق. (۱۳۶۹). آلبویه. در غلامعلی حداد عادل (سرویراستار)، دانشنامه جهان اسلام (ج ۷). بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
سلقینی، عبداللّه بن محمد. (۱۴۰۷ ق). حبرالامة عبداللّه بن عباس و مدرسة فی التفسیر. بینا.
شایستهنژاد، علیاکبر. (۱۳۸۷). تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن. مطالعات قرآن و حدیث. ۲(١)، ۹۵‑۱۲۳.
شبیری زنجانی، موسی. (بیتا). دروس خارج صوم. مرکز فقهی امام محمد باقر (ع).
صدر، سید موسی. (۱۳۸۶). درنگی در آیۀ امامت ابراهیم (ع). پژوهشهای قرآنی. ۱۳(۴۹)، ۱۳۲‑۱۴۷.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۹). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. دار احیاء التراث العربی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸ ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۵ ق). رجال. تصحیح زنجانی. جامعه مدرسین.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۷ ق). الفهرست. نشر الفقاهة.
عسکری، حسن بن علی. (۱۴۰۹ ق). التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری (محمدباقر ابطحی، محقق). مدرسه الامام المهدی.
علیزاده، نگین؛ مودب، سید رضا؛ و رحمان ستایش، کاظم. (۱۳۹۶). بررسی تطبیقی و تحلیلی آراء تفسیری علامه معرفت و ابنعاشور ذیل آیۀ امامت. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، ۳(۲)، ۷‑۲۲. https://doi.org/10.22091/PTT.2018.2682.1269
عیاشى، محمد بن مسعود. (۱۳۸۰ ق). تفسیر العیاشی. المطبعة العلمیة.
فرات کوفی. (۱۴۱۰ ق). تفسیر فرات الکوفی (محمدکاظم، ویراستار). وزات الثقافة.
فیروز آبادی، مجدالدین. (بیتا). تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس. دار الکتب العلمیة.
قبادی، مریم. (۱۳۸۶). نقد و تحلیل تفسیر فرات کوفی [پایاننامۀ دکتری منتشرنشده]. دانشگاه تربیت مدرس.
قطبراوندی، سعید بن هبةالله. (۱۴۰۵ ق). فقه القرآن. کتابخانه آیتالله مرعشی.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۷۸ ق). تفسیر القمی (طیب موسوی جزائری، ویراستار). دار الکتاب.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۱۱ ق). تفسیر القمی (طیب موسوی جزائری، ویراستار). دار السرور.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ ق). بحارالانوار. مؤسسة الوفاء.
معرفت، محمد هادی. (۱۳۸۶). صیانة القرآن من التحریف. انتشارات التمهید.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۷۸). مقدمه تفسیر الثمالی. دفتر نشر الهادی.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۷۹). تفسیر مفسران. التمهید.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۲). تاریخ قرآن. سمت.
مقاتل بن سلیمان، مقاتل. (۱۴۲۳ ق). تفسیر مقاتل. دار إحیاء التراث.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۰). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیه.
موحدیمحب، عبداللّه. (۱۳۷۸)، نگاهی به تفسیر فرات کوفی، آینه پژوهش، ۱۰(۶)، ۳۳‑۴۵.
موسوی عاملی، شرفالدین سید عبدالحسین. (بیتا). المراجعات. شرکت چاپ و نشر بین الملل.
ناوشکی، رسول. (۱۳۸۹). معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر). مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، ۶(۲۱)،۵۹‑۷۰.
نجاشی، احمد بن علی. (بیتا). اسماء مصنفی الشیعة. جامعه مدرسین. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,702 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 518 |
||