معنای «رجع» در آیۀ ۱۱ سورۀ طارق در تفاسیر و ترجمههای فارسی و لاتین | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| دوره 10، شماره 1 - شماره پیاپی 19، اردیبهشت 1403، صفحه 163-186 اصل مقاله (961.27 K) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2023.9506.2242 | ||
| نویسنده | ||
| محمد علی همتی* | ||
| دانشیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، دانشکدۀ علوم قرآنی شیراز، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| واژۀ «رجع» در آیۀ «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْع» از واژگانی است که مفسران و مترجمان فارسی و لاتین قرآن معنای واحدی از آن ارائه ندادهاند. باران؛ گردش خورشید، ماه و ستارگان؛ ملائکه؛ و روح از معانی گفتهشده برای این واژه در تفاسیر است و باران و گردش ستارگان دو معنای گفتهشده در ترجمهها. این پژوهش با روش تاریخیــتحلیلی به بررسی علل اختلافات معنای رجع پرداخته و با روش معناشناسی نوین و روابط جانشینی اقدام به حل مشکل کرده است. بررسی منابع لغوی، سیر تفاسیر و تحلیل روایات نشان میدهد که برخی از واژهپژوهان و مفسران در معنایابی این واژه به خطا رفتهاند. با توجه به اینکه روایات در این موضوع از نظر سند اشکال دارند و خود آنها در ارائۀ معنای این واژه با هم اختلاف دارند، ترجیح آنها مشکل است. همچنین، منابع لغت نیز نتوانسته است از اختلاف دیدگاهها جلوگیری کند. از این رو، در نوشتار پیشرو، با کاربست روابط جانشینی و با توجه به معناشناسی دو آیۀ مشابه از سورۀ ذاریات و بروج، مشکل ترجیح روایات حل و معنای درست ارائه شده است. | ||
تازه های تحقیق | ||
مقدمهیکی از آیاتی که مفسران و مترجمان در معنا و تفسیر آن اختلافنظر داشتهاند آیۀ ۱۱ سورۀ طارق است. آنچه موجب اختلاف شده معنای دقیق واژۀ «رجع» در این آیه است. خداوند در این آیه میفرماید: «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْع». در ترجمهها و تفاسیر، معانی متعددی برای این واژه ارائه شده است. احتمالاً تمامی این معانی نمیتوانند صحیح باشند. مهمترین سؤال پژوهش حاضر عبارت است از اینکه علت اختلاف مترجمان در ترجمۀ واژۀ «رجع» چیست؟ پاسخ این سؤال منوط به پاسخ سؤالات بعدی است: دیدگاه واژهپژوهان در معنای «رجع» چیست؟ آیا مستند روایی در معنای «رجع» وجود دارد؟ و اگر پاسخ مثبت است کدام روایت مرجح است؟ آیا مفسران در ادوار مختلف در معنا و تفسیر «رجع» بیشتر متأثر از واژهپژوهان بودهاند یا روایات؟ آیا روابط همنشینی و جانشینی، که در معناشناسی نوین کاربرد دارد، در تشخیص معنای صحیح واژه کارساز است؟ دیدگاه مفسران دربارۀ معنای «رجع»مفسران چهار دیدگاه دربارۀ معنای «رجع» در آیۀ 11 سورۀ طارق ارائه کردهاند:
دیدگاه مترجمان دربارۀ معنای «رجع» مترجمان فارسی و لاتین قرآن نیز مانند مفسران در معنای «رجع» اختلافنظر داشته، به طوری که آن را به باران یا گردش ستارگان ترجمه کردهاند، مترجمان نیز متأثر از مفسران بیشتر توجه به روایات داشتهاند. رجع در روابط جانشینییکی از روشهای نوینی که در معناشناسی قرآن جایگاه خود را تثبیت کرده است معناشناسی بر اساس روابط همنشینی و جانشینی است. از معروفترین چهرههای این دانش توشیهیکو ایزوتسوی ژاپنی است که در دو کتاب خدا و انسان در قرآن و مفاهیم اخلاقی در قرآن به این گونه معناشناسی پرداخته است. در قرآن دو آیه وجود دارد که از نظر ساختار به آیۀ موردبحث شباهت دارد: آیۀ «وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوج» (بروج: ۱؛ ترجمه: قسم به آسمان که دارای برجهاست) و آیۀ «وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُک» (ذاریات: ۷؛ ترجمه: قسم به آسمان مشبک). سه واژۀ اول این دو آیه عیناً در آیۀ ۱۱ سورۀ طارق تکرار شده و تفاوت در دو واژۀ «البروج» و «الحبک» است. با توجه به این شباهت ساختاری، با استفاده از روش روابط جانشینی میتوان از این دو آیه در تشخیص معنای صحیح «الرجع» در آیۀ ۱۱ سورۀ طارق کمک گرفت. توضیح اینکه اگر «البروج» را در آیۀ «وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوج» (بروج: ۱) جایگزین «الرجع» در آیۀ «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْع» (طارق: ۱۱) کنیم معنای حاصل «قسم به آسمان دارای ستارگان» میشود. روح معنایی یا هستۀ معنایی در معانی که برای «حبک» در تفاسیر آمده «زیبایی» است. با این توضیح اگر «حبک» ستارگان معنا شود، میتواند جایگزین «الرجع» در آیۀ «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْع» شود و اینگونه معنا شود: «قسم به آسمان داری ستارگان». با توجه به روابط جانشینیای که در این سه آیه انجام پذیرفت و همچنین روایت ابنزید، که تأیید این معنا است، به این نتیجه میرسیم که مترجمان و مفسرانی که «الرجع» را بهمعنای طلوع و غروب خورشید، ماه و ستارگان گرفتهاند به صواب نزدیکتر هستند. همچنین معانی چون ملائکه برای «رجع» وجه قابل قبولی ندارد و مفسران بدون توجه به احتمال ماتریدی به نقل آن پرداختهاند. نتیجهگیریمفسران و مترجمان در معنای «رجع» در آیۀ «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْع» اختلافنظر دارند. واژهپژوهان معنای اصلی «رجع» را بازگشت دانستهاند؛ از این رو، نزد آنان معنای «باران» برای این واژه قطعیت نداشته است. باران؛ گردش خورشید، ماه و ستارگان؛ ملائکه؛ و روح از معانی گفتهشده برای این واژه در تفاسیر است و باران و گردش ستارگان دو معنای گفتهشده در ترجمهها. با روش روابط جانشینی در معناشناسی جدید با توجه به دو آیۀ «وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوج» (بروج: ۱) و آیۀ «وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُک» (ذاریات: ۷)، که شباهتهای فراوانی دارند، دو واژۀ «البروج» و «الحبک» میتوانند جانشین «الرجع» شوند که در این صورت، معنای «الرجع» به گردش ستارگان نزدیکتر است تا باران. کتابنامهابنعربى، محمد بن على.(۱۴۲۲ ق). تفسیر ابنعربى. دار إحیاء التراث العربی. بقاعى، ابراهیم بن عمر. (۱۴۲۷ ق). نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور. دار الکتب العلمیة. سمرقندى، نصر بن محمد. (۱۴۱۶ ق). تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم. دار الفکر. قمى، على بن ابراهیم. (۱۳۶۳). تفسیر القمی. دار الکتاب. ماوردى، على بن محمد. (بیتا). النکت و العیون تفسیر الماوردى. دار الکتب العلمیة. مهائمى، على بن احمد. (۱۴۰۳ ق). تفسیر القرآن المسمى تبصیر الرحمن و تیسیر المنان. عالم الکتب. مقاتل بن سلیمان. (۱۴۲۳ ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. دار احیاء التراث العربی. Yusuf, A. (1934). The Holy Qurān: English Translation & Commentary (With Arabic Text). Kashmiri Bazar, Lahore: Shaikh Muhammad Ashraf. Qarai, A. (2019). The Qur'an: With a Phrase-by-Phrase English Translation. Independently published. Shakir, M. H. (2001). The holy quran: arabic text and english translation. Worldwide Organization For Islamic Services (WOFIS).
| ||
| کلیدواژهها | ||
| : آسمان در قرآن؛ آیۀ ۱۱ سورۀ طارق؛ باران در قرآن؛ رجع | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Meaning of Rajʿ in Verse Eleven of the al-Tariq Chapter in Persian and English Exegeses and Translations | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammadali Hemati | ||
| Associate Professor, Shiraz Faculty of Quranic Sciences, University of Qur'anic Studies and Sciences, Qom.iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The word “returning/resurgent” (rajʿ) in the verse “By the resurgent heaven” is one of the words for which Persian and English exegetes and translators of the Quran have not provided a single meaning. Rain; rotation of the sun; moon, and stars; angels, and soul are some of the meanings mentioned for this word in exegeses, and rain and the rotation of the stars are two meanings mentioned in translations. This research studies the reasons for the differences in the meaning of rajʿ through a historical-analytical method and has taken steps to solve the problem through a new semantic and paradigmatic relations method. Examining lexical sources, the course of exegeses, and analysis of narrations show that some etymologists and exegetes have gone wrong in finding the meaning of this word. Considering the fact that the narrations in this topic have problems in terms of the chain of narrators and they themselves differ in presenting the meaning of this word, it is difficult to give preference to them. Similarly, lexical sources have also not been able to prevent the difference of views. Therefore, in the following article, by applying paradigmatic relations and considering the semantics of two similar verses from the al-Dhariyat and Buruj Chapters, the problem of the preference of narrations has been solved and the correct meaning has been presented. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| heavens in the Quran, verse eleven of the al-Tariq Chapter, rain in the Quran, rajʿ | ||
| مراجع | ||
|
ابنابىحاتم، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۹ ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابنعربى، محمد بن على.(۱۴۲۲ ق). تفسیر ابنعربى. دار إحیاء التراث العربی.
ابنفارس، أحمد. (۱۴۰۴ ق). معجم مقاییس اللغة. مکتب الإعلام الإسلامی.
ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم. (۱۴۱۱ ق). تفسیر غریب القرآن. دار و مکتبة الهلال.
ابنملقن، عمر بن على. (۱۴۰۸ ق). تفسیر غریب القرآن. عالم الکتب.
ابنهائم، احمد بن محمد. (۱۴۲۳ ق). التبیان فى تفسیر غریب القرآن. دار الغرب الإسلامی.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على. (۱۴۰۸ ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. بنیاد پژوهشهاى اسلامى.
ابوحیان، محمد بن یوسف. (۱۴۲۰ ق). البحر المحیط فى التفسیر. دارالفکر.
ابوعبیده، معمر بن مثنی. (۱۳۸۱ ق). مجاز القرآن. مکتبة الخانجی.
ارفع، کاظم. (۱۳۸۵). ترجمه قرآن. فیض کاشانی.
أزدى، عبدالله بن محمد. (۱۳۸۷).کتاب الماء. مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران.
انصاریان، حسین. (۱۳۹۳). ترجمه قرآن کریم. نشر تلاوت.
آلوسى، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. دار الکتب العلمیة.
آیتی، عبدالمحمد.(۱۳۷۴). ترجمه قرآن. سروش.
برزی، اصغر. (۱۳۸۲). ترجمه قرآن. بنیاد قرآن.
بروجردى، محمدابراهیم. (۱۳۶۶). ترجمه قرآن. کتابخانه صدر.
بقاعى، ابراهیم بن عمر. (۱۴۲۷ ق). نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور. دار الکتب العلمیة.
پاینده، ابوالقاسم. (۱۳۵۷). ترجمه قرآن. جاویدان.
پورجوادی، کاظم. (۱۳۷۵). ترجمه قرآن. بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
تسترى، سهل بن عبدالله. (۱۴۲۳ ق). تفسیر التسترى. دار الکتب العلمیة.
ثعالبى، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۸ ق). تفسیر الثعالبى المسمى بالجواهر الحسان فى تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
ثعلبى، احمد بن محمد. (۱۴۲۲ ق). الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی. دار إحیاء التراث العربی.
جرجانى، عبدالقاهر بن عبدالرحمن. (۱۴۳۰ ق). درج الدرر فى تفسیر القرآن العظیم. دار الفکر.
حجتی، مهدی. (۱۳۸۴). گلی از بوستان خدا (ترجمه قرآن). بخشایش.
حسینی زبیدی، محمد مرتضی. (۱۴۱۴ ق). تاج العروس من جواهر القاموس. دارالفکر.
خرمدل، مصطفى. (۱۳۸۴). تفسیر نور. احسان.
خطیب شربینى، محمد بن احمد. (۱۴۲۵ ق). تفسیر الخطیب الشربینى المسمى السراج المنیر. دار الکتب العلمیة.
خلیل بن احمد، خلیل بن أحمد. (۱۴۰۹ ق). کتاب العین. نشر هجرت.
دهلوی، شاهولیالله احمد بن عبدالرحیم. (۱۳۹۴). قرآن کریم (فتح الرحمن بترجمه القرآن). احسان.
راغب إصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). مفردات ألفاظ القرآن. دارالقلم والدار الشامیّة.
رضایى اصفهانى، محمدعلى و همکاران. (۱۳۸۳). ترجمه قرآن. موسسه تحقیقاتى فرهنگى دارالذکر.
زید بن على بن الحسین(ع). (۱۴۱۲ ق). تفسیر الشهید زید بن على المسمى تفسیر غریب القرآن. الدار العالمیة.
سراج، رضا. (۱۳۹۰ ق). ترجمه قرآن. سازمان چاپ دانشگاه.
سمرقندى، نصر بن محمد. (۱۴۱۶ ق). تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم. دار الفکر.
سمین، احمد بن یوسف. (۱۴۱۴ ق). الدر المصون فى علوم الکتاب المکنون. دار الکتب العلمیة،
سیدی، محمد. (۲۱/۳/۹۹). «ابوذؤیب هذلی». در سید کاظم موسوی بجنوردی (سرویراستار)، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. http://www.cgie.org.ir/fa/article/226493/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B0%D8%A4%DB%8C%D8%A8-%D9%87%D8%B0%D9%84%DB%8C
سیواسى، احمد بن محمود. (۱۴۲۷ ق). عیون التفاسیر. دار صادر.
شعرانی، ابوالحسن. (۱۳۷۳). قرآن مجید با ترجمه فارسی و خواص سور و آیات. کتابفروشی اسلامیه.
شنقیطى، محمدامین. (۱۴۲۷ ق). أضواء البیان فى إیضاح القرآن بالقرآن. دار الکتب العلمیة.
شیخزاده، محمد بن مصطفى. (۱۴۱۹ ق). حاشیه محیى الدین شیخ زاده على تفسیر القاضى البیضاوى. دار الکتب العلمیة.
صاحب بن عباد، إسماعیل بن عباد. (۱۴۱۴ ق). المحیط فی اللغة. عالم الکتاب.
صفارزاده، طاهره. (۱۳۹۴). ترجمه فارسی و انگلیسی قرآن. اسوه.
صفیعلیشاه، محمدحسن بن محمدباقر. (۱۳۷۸). تفسیر صفی. منوچهری.
صنعانی، عبدالرزاق بن همام. (۱۴۱۱ ق)، تفسیر القرآن العزیز. دار المعرفه.
طالقانى، محمود. (۱۳۶۲). پرتوى از قرآن. شرکت سهامى انتشار.
طاهری قزوینی، علی اکبر. (۱۳۸۰). ترجمه قرآن. انتشارات قلم.
طباطبایى، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق).جامع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفه.
طنطاوى، محمد. (۱۹۹۷ م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. نهضة مصر.
طوسى، محمد بن حسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
عسقلانی، أحمد بن علی.(۱۴۰۴ ق). تهذیب التهذیب. دار الفکر.
فخررازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ ق). تفسیر مفاتیح الغیب. دار احیاء التراث العربی.
فراء نحوی، یحیی بن زیاد. (۱۹۸۰ م). معانی القرآن. الهیئه المصریه العامه للکتاب.
فضل الله، سید محمدحسین. (۱۴۱۹ ق). من وحی القرآن. دار الملاک.
فولادوند، محمدمهدی. (۱۳۷۶).ترجمه قرآن. دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
فیضى، ابوالفیض بن مبارک. (۱۴۱۷ ق).سواطع الالهام فى تفسیر کلام الملک العلام. دار المنار.
فیومى، أحمد بن محمد. (۱۴۱۴ ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. موسسه دار الهجرة.
قرطبى، محمد بن احمد. (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن. ناصرخسرو.
قشیرى، عبدالکریم بن هوازن. (۲۰۰۰م). لطائف الاشارات. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
قمى، على بن ابراهیم. (۱۳۶۳). تفسیر القمی. دار الکتاب.
کاشانى، فتحالله بن شکرالله. (۱۴۲۳ ق). زبدة التفاسیر. مؤسسة المعارف الإسلامیة.
کاشفى، حسین بن على. (بیتا). مواهب علّیه. کتابفروشى نور.
کاویان پور، احمد، (۱۳۷۸). ترجمه قرآن. انتشارات اقبال.
ماوردى، على بن محمد. (بیتا). النکت و العیون تفسیر الماوردى. دار الکتب العلمیة.
محلى، محمد بن احمد. (۱۴۱۶ق). تفسیر الجلالین. مؤسسة النور للمطبوعات.
مدرسى، محمدتقى. (۱۴۱۹ ق). من هدى القرآن. دار محبّی الحسین.
مشکینی، علی. (۱۳۸۱). ترجمه قرآن. انتشارات الهادی.
مصباحزاده، عباس. (۱۳۸۰). ترجمه قرآن. بدرقه جاویدان.
معزی، محمدکاظم. (۱۳۷۲). ترجمه قرآن. سازمان اوقاف و امور خیریه.
مقاتل بن سلیمان. (۱۴۲۳ ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. دار احیاء التراث العربی.
مقیاسی، حسن؛ و فراهانی، سمیرا. (۱۴۰۲ ق). بررسی معناشناختی اسلوب کنایه در ترجمههای قرآن کریم (مطالعه موردی جزء سی ام قرآن کریم). پژوهش های معناشناختی متون ادبی ۱(۱)، ۹۱-۱۰۷.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۱). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازى، ناصر. (۱۳۷۳). ترجمه قرآن. دار القرآن الکریم.
مکى بن حموش. (۱۳۷۳). الهدایة إلى بلوغ النهایة. کلیة الدراسات العلیا و البحث العلمی.
موسوی گرمارودی، سید علی. (۱۳۸۴). ترجمه قرآن. قدیانی.
مهائمى، على بن احمد. (۱۴۰۳ ق). تفسیر القرآن المسمى تبصیر الرحمن و تیسیر المنان. عالم الکتب.
ناشناس. (۱۳۸۳). ترجمه قرآن قرن دهم، مترجم ناشناس. فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
نحاس، احمد بن محمد. (۱۴۲۱ ق). اعراب القرآن. دار الکتب العلمیة.
نوبرى، عبدالمجید، (۱۳۹۶ ق). ترجمه قرآن. اقبال.
الهی قمشه ای، مهدی. (۱۳۹۹). ترجمه قرآن. آوای ماندگار.
یاسری، محمود. (۱۴۱۵ ق). ترجمه و خلاصه تفسیر. بنیاد فرهنگی امام مهدی (ع). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,678 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 384 |
||