بررسی تطبیقی تفسیر ظاهری و باطنی «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ» و «اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ» از منظر جوادی آملی و آلوسی | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| مقاله 5، دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 18، آبان 1402، صفحه 101-124 اصل مقاله (971.58 K) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2023.9244.2223 | ||
| نویسندگان | ||
| رضا بنی اسدی* 1؛ فاطمه برغون2؛ اسما برغون3 | ||
| 1استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد، یزد، ایران | ||
| 2طلبه سطح3، رشته تفسیر و علوم قرآن، حوزه علمیه خواهران امام حسین ع یزد، یزد، ایران | ||
| 3طلبه سطح4، رشته تفسیر تطبیقی قرآن، حوزه علمیه خواهران امام حسین ع یزد، یزد، ایران | ||
| چکیده | ||
| یکی از مباحث بسیار مهم در فهم قرآن بحث ظاهر و باطن قرآن است. در برخی روایات برای قرآن هفت بطن شمرده شده است. فهم ظاهر قرآن برای بسیاری از افراد ممکن است، اما فهم باطن قرآن و بطونِ بطون آن برای همه ممکن نیست. یکی از آیات قرآن کریم که فهم آن و مراد حقیقی متکلم از آن در میان دانشوران مسلمان اختلافبرانگیز شده آیات ۱۹ تا ۲۲ سورۀ الرحمن است. در این آیات از دو دریا یاد شده که بهرغم تلاقی با هم درنمیآمیزند و از این دو دریا لؤلؤ و مرجان به دست میآید. این پژوهش به بررسی تطبیقی دیدگاه دو تن از مفسران برجستۀ شیعه و اهلسنت، یعنی جوادی آملی و آلوسی، پرداخته است. نتایج این پژوهش نشان میدهد که این دو مفسر، در تفسیر ظاهری «مرج البحرین» و «لؤلؤ» و «مرجان» در آیات پیشگفته، با وجود اختلافات، اشتراکنظر هم دارند، ولی در تفسیر باطنی آیات با یکدیگر اختلاف کامل دارند. | ||
تازه های تحقیق | ||
تفسیر تطبیقی جوادی آملی و آلوسی از «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ» و «اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ» رضا بنیاسدی۱، فاطمه برغون۲، و اسماء برغون۳ ۱ استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد، یزد، ایران (نویسندۀ مسئول). fatemi251@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-1709-8070 ۲ طلبۀ سطح ۳ رشتۀ تفسیر و علوم قرآن، حوزۀ علمیۀ خواهران امام حسین (ع) یزد، یزد، ایران. barghuon.f@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-1709-8070 ۳ طلبۀ سطح ۴ رشتۀ تفسیر تطبیقی قرآن، حوزۀ علمیۀ خواهران امام حسین (ع) یزد، یزد، ایران. barghun61407@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-1709-8070
چکیدهیکی از مباحث بسیار مهم در فهم قرآن بحث ظاهر و باطن قرآن است. در برخی روایات برای قرآن هفت بطن شمرده شده است. فهم ظاهر قرآن برای بسیاری از افراد ممکن است، اما فهم باطن قرآن و بطونِ بطون آن برای همه ممکن نیست. یکی از آیات قرآن کریم که فهم آن و مراد حقیقی متکلم از آن در میان دانشوران مسلمان اختلافبرانگیز شده آیات ۱۹ تا ۲۲ سورۀ الرحمن است. در این آیات از دو دریا یاد شده که بهرغم تلاقی با هم درنمیآمیزند و از این دو دریا لؤلؤ و مرجان به دست میآید. این پژوهش به بررسی تطبیقی دیدگاه دو تن از مفسران برجستۀ شیعه و اهلسنت، یعنی جوادی آملی و آلوسی، پرداخته است. نتایج این پژوهش نشان میدهد که این دو مفسر، در تفسیر ظاهری «مرج البحرین» و «لؤلؤ» و «مرجان» در آیات پیشگفته، با وجود اختلافات، اشتراکنظر هم دارند، ولی در تفسیر باطنی آیات با یکدیگر اختلاف کامل دارند. کلیدواژگان: آیات ۱۹-۲۲ الرحمن، تأویل، تفسیر باطنی، فضائل اهلبیت
مقدمهآیات ۱۹ تا ۲۲ سورۀ الرحمن از آیاتی است که مفسران شیعه و اهلسنت در تفسیر آن ــ هم تفسیر ظاهری، هم تفسیر باطنی ــ اختلاف دارند. این آیات، ضمن برشمردن نعمتهای گوناگون خدا، از دو دریا یاد کرده که با هم برخورد دارند، ولی با یکدیگر مخلوط نمیشوند؛ و به سبب مانعی که میان این دو دریا وجود دارد، روی یکدیگر اثر نمیگذارند؛ و از این دو دریا مروارید و مرجان به دست میآید. در آیاتی دیگر از قرآن نیز از دو دریا سخن به میان آمده است: (نمل: ۶۱؛ فاطر: ۱۲؛ فرقان: ۵۳). اما «دو دریا» در آیات موردبحث ما، افزون بر معنای ظاهری، تفسیر باطنی ویژهای دارد که در روایات معصومان (ع) از آن سخن رفته است. این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه جوادی آملی از مفسران شیعه و محمود آلوسی از مفسران اهلسنت در تفسیر ظاهری و باطنی این آیات میپردازد. بررسی تطبیقی تفسیر آیات ۱۹‑۲۲ الرحمن از دیدگاه دو مفسراشتراکات دیدگاه دو مفسر در تفسیر «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ» و «اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ»۱. از مقایسۀ تفسیری هر دو دیدگاه مشخص میشود که جوادی آملی و آلوسی، هر دو، معنای لغوی «مرج» را در هم آمیختگی دانستهاند و با وجود این، هر دو به علت سیاق آن را «ارسل» معنا کرده و گفتهاند دو دریا را حرکت داد. ۲. هر دو مراد از دو دریا را با یک مبنا و به اقتضای آیۀ ۵۳ فرقان مطلق دریای شور و شیرین دانستهاند و دربارۀ مصادیق جغرافیایی آن نیز آلوسی دیدگاهی را برنگزیده و جوادی آملی نیز به بازگویی گفتههای دیگران بسنده کرده است که این میتواند ناشی از احتیاط دو مفسر باشد. ۳. جوادی آملی و آلوسی دربارۀ برزخ میان این دو دریا به وجود مانعی برای اثر نپذیرفتن هریک از آبها اشاره میکنند. اختلافات دیدگاه دو مفسر در تفسیر «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ» و «اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ»۱. آلوسی دلیل استفاده از لفظ «منهما» در آیۀ «یخرج منهما اللؤلؤ والمرجان» را یکی دانستن آنها و اثرگذاری یکی بر دیگری، بهمانند لقاح مذکر و مؤنث، میداند و برای اثبات حرف خود نظرات افراد مختلف را بیان میکند. ولی جوادی آملی اینها را توجیه دانسته، میگوید استقصای غواصان کامل نبوده است، وگرنه شاید بتوان آبی را پیدا کرد که شیرین باشد و از آن لؤلؤ و مرجان نیز استخراج شود، زیرا خدا میگوید از هر دوی این آبها لؤلؤ و مرجان استخراج میشود. ۲. جوادی آملی تأکید میکند که استخراج لؤلؤ و مرجان بهخودیخود نیست و نیاز به غواصی و تلاش دارد. ولی آلوسی میگوید خداوند لؤلؤ و مرجان را خارج میکند. البته، به نظر میرسد که این گفته آلوسی از باب ترجمۀ لفظی واژه «یخرج» باشد، نه اینکه قائل به این باشد که خداوند لؤلؤ و مرجان را خارج میکند و برای به دست آوردن آن نیازی به تلاش نیست. ۳. آلوسی دربارۀ تنگه و برزخ میانی دو دریا کلمه «لایبغیان» را توضیح میدهد و احتمالاتی را بیان میکند. این در حالی است که جوادی آملی در مورد «لایبغیان» سخنی به میان نمیآورد. گویا معنی آن را بدیهی دانسته است. ۴. در تفسیر باطنی آیات نامبرده، جوادی آملی منظور از دو دریا را حضرت علی (ع) و فاطمه (س) میداند و لؤلؤ و مرجان نیز امام حسن و حسین (ع) ، که از این دو دو دریا پدید آمدهاند. ولی آلوسی، با اینکه با چند سند روایت دربردارندۀ چنین معنایی را نقل میکند، آن را نمیپذیرد و آن را تفسیر عجیب و تأویل صوفیان میشمرد. نتیجهگیریبررسی تطبیقی دیدگاه آیتالله جوادی آملی و آلوسی نشان میدهد که این دو مفسر، در تفسیر ظاهری «مرج البحرین» و «لؤلؤ» و «مرجان» در آیات ۱۹ تا ۲۲ سورۀ الرحمن، با وجود پارهای از اختلافات، اشتراکنظر هم دارند. اما در تفسیر باطنی آیات یادشده، جوادی آملی، بر اساس روایات، کلمۀ «بحرین» را ناظر به دو دریای بیکران معارف الهی، یعنی علی (ع) و فاطمه (س)، «برزخ» را اشاره به واسطۀ فیض بودن پیامبر اکرم (ص)، و «لؤلؤ» و «مرجان» را اشاره به فرزندانشان، یعنی حسن و حسین (ع)، میداند. اما آلوسی این تفسیر باطنی را نمیپذیرد، هرچند اقرار دارد که مقام علی (ع) و فاطمه (س) بسی والاتر از این تشبیههاست. این در حالی است که روایات بسیاری در تأیید این تفسیر باطنی در منابع شیعه و سنی وارد شده و تفسیر مذکور مورد پذیرش بسیاری از دانشوران فریقین قرار گرفته است. کتابنامهآلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی (علی عبدالباری عطیه، محقق). دار الکتب العلمیة. جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶الف). تفسیر سوره الرحمن جلسه ۱۲. جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶ب). تفسیر سوره الرحمن جلسه ۱۳. جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶ج). تفسیر سوره الرحمن جلسه ۱۴. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. فرات کوفی. (۱۴۱۰ ق). تفسیر فرات کوفی. سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی. معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۰). تفسیر و مفسران. مؤسسه فرهنگی التمهید. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آیات ۱۹-۲۲ الرحمن؛ تأویل؛ تفسیر باطنی؛ فضائل اهلبیت | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Comparative Exegesis of Javadi Amoli and Alusi regarding Maraj al-Baḥrain and al-Luʾluʾ wa-l Marjān | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Reza Baniasadi1؛ Fatemeh Barghun2؛ Asma Barghoun3 | ||
| 1Assistant Professor, Department of Islamic Knowledge, Faculty of Medicine, Yazd Shahid Sadoughi University of Medical Sciences , Yazd, Iran | ||
| 2Level 3 student, Field of interpretation and sciences of the Qur'an, Imam Hussein Sisters Seminary yazd, Yazd, Iran | ||
| 3Level 4 student, Field of Comparative interpretation of the Qur'an, Imam Hussein Sisters Seminary yazd, Yazd, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| One of the very important topics in understanding the Quran is the discussion of the apparent and inner aspects of the Quran. Some narrations have enumerated seven depths for the Quran. Understanding the apparent aspect of the verses of the Quran is possible for many people; however, not everyone can understand the depths of the Quran and the depth of its depth. Some of the verses of the Holy Quran regarding which the understanding and true intent of the speaker has become controversial among Muslim scholars are verses 19-22 of the al-Rahman Chapter. In these verses, two seas have been mentioned that do not mix despite converging together and from these two seas, pearls and coral are obtained. This paper does a comparative study of the views of two prominent Shiite and Sunni exegetes, that is, Javadi Amoli and Alusi. The findings of this study show that, despite differences, these two exegetes share a common view regarding the apparent interpretation of maraj al-baḥrain (He merged the two seas) and al-luʾluʾ wa-l marjān (the pearl and the coral) in the abovementioned verse; however, they are completely different in their esoteric exegesis of the verses. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| verses 19-22 of the al-Rahman Chapter, taʿwil (ambiguous interpretation), esoteric exegesis, virtues of the Ahlulbayt | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی (علی عبدالباری عطیه، محقق). دار الکتب العلمیة.
ابنفارس، احمد. (۱۴۰۴ ق). معجم مقاییس اللغه. عبدالسلام.
ابنعقده، احمد بن محمد. (۱۴۲۴ ق). فضائل امیرالمؤمنین. دلیل ما.
ابنمنظور، محمد بن مکرم. (بیتا). لسان العرب. دار الصادر.
ثعلبی نیشابوری، احمدبن ابراهیم. (۱۴۲۲ ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن. دار احیاء التراث العربی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶الف). تفسیر سوره الرحمن جلسه ۱۲.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶ب). تفسیر سوره الرحمن جلسه ۱۳.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶ج). تفسیر سوره الرحمن جلسه ۱۴.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶د). تفسیر سوره الرحمن جلسه ۱۰.
حسکانی، عبیدالله بن احمد. (۱۴۱۱ ق). شواهدالتنزیل. سازمان چاپ و نشر انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
حسینی استرآبادی، سید شرف الدین علی. (۱۴۰۹ ق). تأویل الآیات الظاهره. دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۱ ق). کشف الیقین فی فَضائل أمیرالمؤمنین علیهالسلام. مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه.
ذهبی، محمد حسین. (۱۳۹۶ ق). التفسیر و المفسرون. دار احیاء التراث العربی.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (۱۴۰۸ ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
راغب اصفهانی. (۱۴۱۲ ق). مفردات الفاظ القرآن (صفوان عدنان داوودی، محقق). دار القلم ــ دارالشامیه.
ربیع نتاج، سید علیاکبر؛ و خلیلی، میثم. (۱۳۹۵). پژوهشی در تفسیر باطنی آیات ۱۹ تا ۲۲ سوره الرحمن. علوم و معارف قرآن و حدیث، ۹، ۹۱-۱۰۸.
زرکشی، بدرالدین. (۱۴۲۱ ق)، البرهان فی علوم القرآن. دارالفکر. الدر المنثور، بیروت: دار الفکر.
سیوطی، عبدالرحمن بن أبیبکر. (بیتا). الدر المنثور. دارالفکر.
سیوطی، عبدالرحمن بن أبیبکر. (۱۲۹۴ ق). الاتقان فی علوم القرآن (محمد أبوالفضل إبراهیم، محقق). الهیئة المصریة العامة للکتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). ترجمۀ تفسیر المیزان (سید محمدباقر موسوی همدانی، مترجم). دفتر انتشارات اسلامی. (اثر اصلی در سال ۱۳۹۰ ق منتشر شده است)
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۹۰ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن الحسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. انتشارات ناصر خسرو.
عسکری، حسن بن عبدالله. (۱۴۰۰ ق). الفروق فی اللغة. دار الآفاق الجدیدة.
فرات کوفی. (۱۴۱۰ ق). تفسیر فرات کوفی. سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
فیض کاشانی، ملا محسن. (۱۴۱۵ ق). تفسیر الصافی. انتشارات الصدر.
کاشانی، فتح الله. (۱۳۳۶). منهج الصادقین فی الزام المخالفین. کتابفروشی محمدحسن علمی.
ماتریدی، محمد بن محمد. (۱۴۲۶ ق). تأویلات أهل السنة: تفسیر الماتریدی (مجدی باسلوم، محقق). دار الکتب العلمیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۳۸۴). بحار الانوار الجامعه لدررالاخبار الائمه الاطهار. مکتبه الاسلامیه.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۹). آشنایی با قرآن. صدرا.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۰). تفسیر و مفسران. مؤسسه فرهنگی التمهید.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۷۹). علوم قرآنی. مؤسسة فرهنگی التمهید ــ سمت.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. دارالکتب الاسلامیه.
میبدی، احمد بن محمد. (۱۳۷۱). کشف الاسرار و عده الابرار. انتشارات امیر کبیر.
نظام الاعرج، حسن بن محمد. (۱۴۱۶ ق). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان (زکریا عمرات، محقق). دار الکتب العلمیة.
نکونام، جعفر. (۱۳۹۰). تفسیر تاریخی آیۀ مرج البحرین. کتاب قیم، ۱(۲)، ۳۱‑۵۲. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,356 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 509 |
||