1دانشیار گروه علوم فرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی, دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2استادیار گروه علوم فرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی, دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3دانشجوی دکتری علوم فرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی, دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
در تفسیر آیه 49 سوره عنکبوت: *بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْم*، ابهاماتی درباره عبارتهای «هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ» و «الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ» وجود دارد و با توجه به اینکه رجوع ضمیر «هو» به چه کسی و یا چه چیزی است، مفهوم «آیاتٌ بَیِّناتٌ» و مهمتر از آن، تعیین مصداق «الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ» تغییر خواهد کرد. این پژوهش با شیوه توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی دیدگاههای تفسیری فریقین در پنج قرن نخست هجری پرداخته است. دیدگاههای فریقین درباره مصداق عبارت «الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْم» عبارتند از: اهل کتاب و علمای آنان، اهل کتابی که مسلمان شدهاند، مؤمنان، علما، پیامبر اسلام و امامان معصوم. در این میان امامان فقط خود را مصداق آیه معرفی نمودهاند. در نقد دیدگاهها، نخست در تعیین مرجع ضمیر «هو» بین پیامبر و قرآن، مشخص شد که قرآن مرجع ضمیر است و درنتیجه، برخی از مصادیق ذکرشده برای عبارت «الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْم» صلاحیت مصداق بودن را از دست دادند و با تبیین مفهوم عبارت «آیاتٌ بَیِّناتٌ»، اختصاص «الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْم» به پیامبر اکرم و امامان معصوم آشکارگردید که در برخی روایات تفسیری شیعه بدان اشاره شده است.
تازه های تحقیق
نتیجه
تفاوت فهم درباره واژگان، ترکیبات، مفهوم کل آیه، مصداق و ...، منشأ اختلافات تفسیری است. از سوی دیگر، معنای ظاهری آیات و مفاهیم باطنی آنها به هم مرتبط هستند و جدای از هم نیستند. تبیینی که برای یک آیه بیان میشود، باید هم با واژگان آیه و هم با ترکیبات آنها و هم با کل مفهوم جمله سازگار باشد و اگر تبیین عرضه شد و با ظاهر آیه سازگاری نداشت، حداقل امکان تأویل ناسازگاری وجود داشته باشد.
اختلافنظر مفسران در آیه موردنظر، درباره مرجع بودن قرآن یا پیامبر برای ضمیر هو و درباره مصداق «الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْم» بود. با توجه به سیاق آیات، نادرستی نظری که پیامبر را مرجع ضمیر میدانست و مصداقهای مرتبط با این نظر، آشکار گشت. سپس با تحلیل "آیات بینات " بودن قرآن، مشخص شد که مصداق سازگار با این آیه باید طهارت تکوینی داشته باشد. در میان دیدگاههای موجود درباره مصداق «الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْم» فقط پیامبر و امامان معصوم میتوانند مصداق این آیه باشند و سایر مصداقها به خاطر نداشتن طهارت تکوینی، خودبهخود صلاحیت مصداق بودن را برای این عبارت از دست میدهند.
مشخص شدن ابهامات موجود در این آیه، موجب میشود که ابهامات برخی دیگر عبارتهای قرآنی همانند "راسخون فی العلم " نیز برطرف شود.
1Associate Professor, Department of Quran and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Mazandaran University, Babolsar, Iran
2Assistant Professor, Department of Quran and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Mazandaran University, Babolsar, Iran
3PhD student in Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده [English]
In the exegesis of verse 49 of the chapter of al-Ankabut, “Indeed, it is [present as] manifest signs in the breasts of those who have been given knowledge…,” there are ambiguities regarding the phrases “it is [present as] manifest signs” and “those who have been given knowledge” and considering who or what the pronoun it/he refers to, the meaning of “manifest signs” and, more importantly, the designation of the referent of “those who have been given knowledge” would change. This study delves into the exegetic views of the Sunnis and Shiites in the first five Hegira centuries using a descriptive-analytic method. The views of the Sunnis and Shiites regarding the referent of the phrase “those who have been given knowledge” are as follows: the followers of the Divine Scriptures (i.e. Christians, Jews, Sabians, and Magi) and their scholars, followers of the Divine Scriptures who have become Muslims, believers, scholars, the Prophet of Islam (peace be upon him and his household) and the Infallible Imams. Among these, the Imams have identified only themselves as the referents of the verse. In critiquing the views, firstly, in determining the reference of the pronoun “huwa” (he/it) between the Prophet and the Quran, it was clear that the pronoun refers to the Quran and, as a result, some of the aforementioned instances lose the qualification of being a referent for the phrase “those who have been given knowledge” and the specificity of this phrase to the Holy Prophet (peace be upon him and his household) and the Infallible Imams it becomes clear after explaining the meaning of the phrase “manifest signs” and this has been indicated in some Shiite exegetic narrations.
کلیدواژهها [English]
“those who have been given knowledge”, Holy Prophet (peace be upon him and his household), Shiites and Sunnis, Ahlulbayt, Ahl al-Sunnah
مراجع
قرآن کریم.
ابن حیون، نعمان بن محمد مغربى (1385 ق)، دعائم الإسلام، چاپ دوم، قم: بینا.
ابن فارس، احمد بن فارس (1404 ق)، معجم مقاییس اللغة، چاپ اول، قم: بینا.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: بینا.
ابنابىحاتم، عبدالرحمان بن محمد (1419 ق)، تفسیر القرآن العظیم (ابن ابى حاتم)، چاپ سوم، ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابنابىزمنین، محمد بن عبدالله (1424 ق)، تفسیر ابن ابى زمنین، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
ابن عاشور، محمدطاهر (1420 ق)، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، چاپ اول، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابنکثیر، اسماعیل بن عمر (1419 ق)، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
ابوحیان، محمد بن یوسف (1420 ق)، البحر المحیط فى التفسیر، چاپ اول، بیروت: دارالفکر.
استرآبادى، على (1409 ق)، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، چاپ اول، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم: مؤسسه النشر الإسلامی.
اشکورى، محمد بن على (1373 ش)، تفسیر شریف لاهیجى، چاپ اول، تهران: دفتر نشر داد.
آلوسى، محمود بن عبدالله (1415 ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
بحرانى، هاشم بن سلیمان (1415 ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، قم: موسسه البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة.
بیضاوى، عبدالله بن عمر (1418 ق)، انوار التنزیل و اسرار التأویل (تفسیر البیضاوى)، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
تیمى، یحیى بن سلام (1425 ق)، تفسیر یحیى بن سلام التیمى البصرى القیروانى، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
ثعالبى، عبدالرحمان بن محمد (1418 ق)، تفسیر الثعالبى المسمى بالجواهر الحسان فى تفسیر القرآن، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ثعلبى، احمد بن محمد (1422 ق)، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
جزایرى، نعمتالله بن عبدالله (1388 ش)، عقود المرجان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، قم: نور وحى.
جوادی آملی، عبدالله (1386 ش)، سرچشمه اندیشه، محقق: عباس رحیمیان محقق، چاپ پنجم، قم: اسراء.
