نتیجه

عرش الهی از جنس غیب و مربوط به عوالم مجردات است و آیات شریفه *الرَّحـْمَنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوَی*(طه/5) و *وَسِعَ کُرْسِیهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ*، با این­که ظاهراً بر جسمانی بودن عرش اشاره دارند، با توجه به این­که این آیات از متشابهات هستند، با رجوع به محکمات، معنای حقیقی و واقعی آن‌ها‌ را‌ می‌توان بـه دسـت آورد.

در این زمینه روش اهل‌بیت(ع) در تفسیر همه متشابهات نیز همین است؛ بنابراین چون آیات محکمی از قبیل آیه *لَیسَ کَمِثْلِهِ‌ شَیءٌ‌*(شوری/ 11) و آیه شریفه *سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یصِفُونَ*(صافات/ 159)، دلالت دارند بر این­که خدا جسم نیست‌ و خواص‌ جسم‌ را نـدارد، پس عرش خداوند مادی و دارای شکل و بعد مادی نیست.

اساساً اگر بخواهیم یک معنای اصلی و حقیقی را برای عرش با توجه به تحقیقات به‌عمل‌آمده در نظر بگیریم که انظار دانشمندان نیز در آن تبیین گردد، این می‌شود که مراد از عرش، جایگاه تدبیر و مدیریت و ربوبیت است و معنای عرش این می­شود که خداوند متعال صاحب مقامی‌ است‌ که منشأ صدور احـکام عـالم است و همه اوامر الهی به‌سوی آن منتهی می­شود. آیات مختلف نیز به مسأله «تدابیر تکوینی کائنات» اشاره دارند. آیه شریفه *هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ و الْأَرْضَ فی‏ سِتَّةِ أَیامٍ ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ یعْلَمُ ما یلِجُ فِی الْأَرْضِ و ما یخْرُجُ مِنْها و ما ینْزِلُ مِنَ السَّماءِ و ما یعْرُجُ فیها و هُوَ مَعَکُمْ أَینَ ما کُنْتُمْ و اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیر*(حدید/ 4)، بلافاصله بعد از استوای بر عرش، از تدبیر الهی سخن گفته است و احاطه تدبیری خداوند متعال را بر مرکزی که تمامی تدابیر تکوینی کائنات در آن اعمال می­گردد، ‌هم‌زمان با احاطه علمی خداوند همراه است و این آیه آشکارا این مطلب را تبیین می‌کند؛ بنابراین عرش می­تواند هم‌ محل و مرکز تدابیر و صدور اوامر الهی باشد و هم مقام علم خداوند متعال به شمار برود.

در روایات نیز حقیقت عرش را «تدبیر امور» می­دانند؛ مانند روایتی که می‌فرماید: «*الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى* یعنی تدبیر خداوند متعال استیلا یافت و امرش تعالی یافته بود». (کلینی، 1407، ج 1، ص 127)

در نوع نگاه به معنای عرش درآیات متعدد می­توان گفت: استواى بر عرش در جمله‏ *ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ* به معناى ملک خدا و در جمله‏ *وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ*، به معناى علم خدا و هر دو به معناى مقامى است که با آن مقام جمیع اشیاء ظاهر گشته و تدابیر جارى در نظام وجود همه در آن مقام متمرکز است و به‌عبارت‌دیگر این مقام، هم مقام ملک است و از آن جمیع تدابیر صادر مى‏شود و هم مقام علم است که با آن جمیع موجودات ظاهر مى‏گردد.

با توجه به این­که «تدبیر عالم امکان»، ارتباطی با یک ‌زمان خاص ندارد و در تمامی ازمنه وجود دارد و اختصاصی به دنیا ندارد و به آخرت هم مربوط می‌شود، لذا مفهوم آیه شریفه *وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأ‌َرْضَ فِی سِتَّةِ أ‌َیَّام‌ٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ*(هود/ 7) نیز این می­شود که پیش از آفرینش آسمان‌ها و زمین وجود داشته و با آفرینش آسمان‌ها و زمین هم موجود بوده و پس از خاتمه دنیا و فانی شدن همه ممکنات و قیام قیامت نیز ثابت است. جمله *وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ* نیز به این معناست که در هنگام آفرینش آسمان‌ها و زمین، مرکز زمام تدابیر تکوینی خداوند بر آب استقرار داشت و آب هم حسب بسیاری ازآیات و روایات، به معنای حیات مکنونات است.