1دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کاشان، گروه الهیات و معارف اسلامی، ایمیل: z.shams@qom.ac.ir
2استادیار، دانشگاه کاشان، گروه الهیات و معارف اسلامی، ایمیل: mahetaban255@gmail.com
چکیده
خوانش زنانه یکی از خوانشهای امروزی از قرآن است. برخی با انگیزه دفاع از حقوق زنان، چون اغلب تفاسیر توسط مردان انجام شده، رویکرد تفاسیر را مردسالارانه دانسته و با بازخوانی آیات، موجب دگراندیشیهایی شدهاند. هدف این نوشتار تطبیقی- تحلیلی که مبتنی بر منابع اسنادی انجام شده، مشخص نمودن اثر جنسیت در برداشت ان است. بدین منظور دیدگاه دو مفسر معاصر زن (بانو امین و خانم ودود) در آیات چالشی که اندیشه سود مردان و زیان زنان را به ذهن متبادر مینماید، جمعآوری و با نظر مفسران مرد مقایسه شده . ازآنجاکه معیار قطعی برای سنجش تأثیر جنسیت در فهم افراد وجود ندارد، برداشت آنان با یکدیگر و سایر مفسران مرد مقایسه شده است. تفاوت در برداشت مفسران منتخب بهرغم همجنس بودنشان و اینکه در موارد اشتراک و افتراق نظریاتشان، همواره مفسران مردی وجود دارند که با هرکدام همعقیده هستند، نشان میدهد جنسیت بهتنهایی، عاملی در اتخاذ نگرشی خاص نزد مفسران نیست. نتیجه آنکه جنسیت، امری نسبی و اثر آن در مفسران، متفاوت است. به استناد کثرت مواردی که خانم ودود موافق و بانو امین مخالف حقوق ظاهری زنان نظر داشتهاند، میتوان گفت کتاب مخزن العرفان نسبت به کتاب قرآن و زن، سوگیری جنسیتی کمتری دارد.
تازه های تحقیق
نتیجه
این نکته که دیدگاه خانم ودود بیشتر با مفسران مرد متأخر هم سویی دارد، گویای این حقیقت است که با گذر زمان، مفسران مرد نیز به جایگاه زنان توجه بیشتری داشتهاند، هرچند نمیتوان ادعای تضییع حقوق زنان را به مفسران متقدم نسبت داد؛ لذا پیشبینی میشود عرصه تفسیر در آینده، شاهد گرایش زنانه بیشتری باشد.
خانم ودود برخی احکام مانند قوامیت مردان، ضرب زنان، اطاعت زنان از مردان، تعدد زوجات و شهادت زنان در محکمه را مختص عصر نزول میداند؛ درحالیکه مجتهده امین، ضمن داشتن استقلال نظر نسبت به مفسران سابق، در موارد متعددی با استناد به قرائنی ازجمله روایات (که خانم ودود به آن توجه نداشته) و نظر سایر مفسران، نظری خلاف ایشان دارد.
مفسران منتخب در مواردی چون: از نفس واحد دانستن خلقت زن و مرد، مخالفت با فریب آدم (ع) توسط حوا و یا خلقت حوا از دنده چپ آدم (ع)، همعقیدهاند و بهرغم همجنس بودنشان در مواردی چون پذیرش جواز سلطه مردان بر زنان در معنای قوامیت، تنبیه بدنی زنان، تعدد زوجات و حکمرانی زنان اختلافنظر دارند. ضمن اذعان به تفاوتهای تفسیری که در طول چهارده قرن بین مفسران مرد وجود داشته، بودن مفسران مرد همعقیده با مجتهده امین، در مباحثی که ظاهراً علیه حقوق زنان است و نیز برداشت مفسران مرد هم سو با خانم ودود (برخلاف سایر مفسران همعقیده با مجتهده امین)، منفعت زنان را به ذهن متبادر میکند و نشان میدهد جنسیت، عامل تعیینکنندهای در نظر مفسران نیست؛ لذا ادعای مردسالارانه یا زنستیز بودن تفاسیر درست نیست، هرچند دلیلی برای انکار اثر جنسیت در برداشت از قرآن (همانند هر متن دیگری) هم وجود ندارد. تنها به استناد کثرت مواردی که مجتهده امین نسبت به خانم ودود، نظری علیه منفعت ظاهری زنان دارد میتوان گفت: مخزن العرفان نسبت به قرآن و زن، سوگیری جنسیتی کمتری دارد و قطعاً "جنسیت "، عاملی برای دست کشیدن از سایر قرائن در نظر بانو امین نبوده است.
The Effect of Gender on Quranic Exegesis (A Comparative Study of the views of Mujtahida Amin and Amina Wadud with Male Exegetes in Verses related to Women)
نویسندگان [English]
Zeinab Shams1؛ Mostafa Abbasi Moghadam2
1Ph.D. candidate, Quran and Hadith Sciences, University of Kashan, Department of Islamic Theology and Teachings
2Assistant Prof., University of Kashan, Department of Islamic Theology and Teachings | mahetaban255@gmail.com
چکیده [English]
A feminist reading is one of the types of readings of the Quran today. Some have considered the approach of interpretations to be patriarchal and a re-reading of the verses has led them to have divergent ideas with the intent to defend women’s rights as many of the exegeses have been written by men. The goal of this comparative-analytic article, which has been written based on documented sources, is to specify the effect of gender on the understanding of the exegetes. Thus, the views of two contemporary women exegetes (Bano Amin and Ms. Wadud) regarding the challenging verses that bring to mind the benefit of men and loss of women have been gathered and compared with the views of male exegetes. Since there is no definitive criterion to assess the effect of gender on the understanding of individuals, their understanding has been compared to each and other male exegetes. The difference in the understanding of the chosen exegetes despite being of the same gender and that there are always male exegetes who share their views in the common and differing instances shows that gender alone is not a factor in adopting a particular view among exegetes. As a result, gender is a relative matter and its effect on interpreters is different. Based on a multitude of instances where Ms. Wadud’s views were for and Bano Amin’s were against the apparent rights of women, it can be said that Makhzan al-ʿIrfān has less gender bias compared to Quran va Zan (Quran and Women).
کلیدواژهها [English]
Amina Wadud, Bano Amin, Quran va Zan (Quran and Women), the effect of gender on exegesis
روحی، کاووس (1394 ش)، نقد و ترجمه قرآن و زن (بازخوانی و تفسیر متن مقدس، قرآن مجید از منظر یک زن)، تهران: نشر علمی.
زمخشری، محمد بن عمر (1407 ق)، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، چاپ سوم، بیروت: دارالکتاب العربی.
سبزواری، عبدالاعلی (1428 ق)،مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، قم: دارالتفسیر.
سورآبادی، ابوبکر عتیق بن محمد (1380 ش)، تفسیر سورآبادی، تهران: فرهنگ نشر نو.
شکر بیگی، نرگس و مرضیه راجی (1399 ش)، «خوانشی نو از تأثیر جنسیت بر تفسیر قرآن کریم با بررسی مصداقی دیدگاه آمنه ودود و آیتالله جوادی آملی»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال 4، شماره 3.
شهید ثانی، زینالدین بن علی (1418 ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، چاپ اول، قم: المعارف الإسلامیة.
صادقی تهرانی، محمد (1406 ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، چاپ دوم،. قم: انتشارات فرهنگ اسلامی.
صدوق، محمد بن علی (1413 ق)، من لایحضرالفقیه، چاپ دوم،. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
