ظرفیت ها و کاستی های حقوق ایران و فقه امامیه در شناسایی نظریه حق بر شهر با نگاهی به تجربه حقوق فرانسه: با تأکید بر قواعد مالکیت زمین | ||
| پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب | ||
| دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 28، تیر 1400، صفحه 245-278 اصل مقاله (1.12 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/csiw.2021.6385.1980 | ||
| نویسندگان | ||
| راضیه مسعودی لمراسکی* 1؛ سید محمد قاری سید فاطمی2 | ||
| 1دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی. | ||
| 2استاد گروه حقوق عمومی و بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی. | ||
| چکیده | ||
| در نظریه حق بر شهرکه در فرانسه متولد و توسط اندیشمندان غربی پرورده شده، پاره ای حقوق تحت عنوان حق بر شهر معرفی شدهاند: حق بر خدمات عمومی، مسکن مناسب، حق بر فضای سبز و ... . وجود اراضی دولتی یا عمومی و تدوین قواعدی برای مداخله دولت جهت احداث و طراحی فضاهای عمومی شهری نظیر جواز سلب مالکیت، تراکم، تفکیک، کاربری و الزامات زیست محیطی، لازمه تحقق این حقوق است.در قوانین ایران، به تبع اندیشه های فقهی که زیربنای تشکیل حکومت اسلامی بوده، حقهایی مشابه با حقهای مورد بحث در نظریه فوق، در نظام حقوقی کشور منعکس شده و برای برخورداری مردم از این حقوق، قواعد متعددی پیشبینی گردیده است. وجود انواع خاصی از اراضی تحت عنوان انفال و مشترکات عمومی، مالکیت عمومی و اختیارات گسترده ولی فقیه در حوزه اراضی، نوعی زمینهسازی برای محقق ساختن حقوق مزبور است. اما در تدوین، تعدیل و اجرای این حقوق و نظارت بر آنها، مشارکت مؤثر شهروندان پیشبینی نشده است. بنابراین شهروندان (ذینفعان اصلی) در تعیین مفاد، قلمرو و نحوه اجرای حقوق، مشارکت ندارند بلکه اعضای شوراها یا بعضاً کمیسیونهای خاصی که شهروندان در انتخابشان نقشی نداشتهاند در این حوزهها تصمیم میگیرند و غیر از نظارت شکلی دیوان عدالت اداری ابزارهای قانونی کارآمدی برای نظارت بر آنها وجود ندارد. | ||
تازه های تحقیق | ||
همانطور که بیان شد نظریه حق بر شهر در فرانسه متولد شده و توسط اندیشمندان غربی توسعه و تکامل یافته است. در این نظریه، پارهای حقوق تحت عنوان حق بر شهر معرفی شدهاند: حق بر خدمات عمومی، مسکن مناسب، حق بر فضای سبز و ... . پیشبینی اراضی دولتی یا عمومی و تدوین قواعدی برای مداخله دولت جهت احداث و طراحی فضاهای عمومی شهری نظیر جواز سلب مالکیت، تراکم، تفکیک، کاربری و الزامات زیست محیطی... برای تحقق این حقوق ضرورت دارد. به عبارتی لازمه اجرای این نظریه تصرف و دخالت گسترده مقامات شهری در اراضی و نیازمند وجود یا پذیرش قواعد خاصی در حوزه مالکیت اراضی است. مطالعه و بررسی قوانین داخلی و مبانی فقهی آن نشان میدهد که وجود انواع خاصی از اراضی تحت عنوان انفال، املاک دولتی و مشترکات عمومی و همچنین پذیرش اصل تقدم منافع و حقوق عمومی بر مالکیت خصوصی که در قوانین و مقررات مختلفی منعکس شده، ظرفیت مناسبی را برای اجرای نظریه حق بر شهر و نیل به اهداف آن بهویژه حفظ حرمت و کرامت انسانی فراهم آورده است. به این ترتیب، در فقه و مقررات حقوق ایران، در وضع قواعد مالکیت زمین، به تعادل میان منافع خصوصی و اجتماعی ساکنان و حقوق مالکیت شهری توجه کافی شده است: مقررات ناظر به کاربری، تراکم، تفکیک، حفظ و گسترش فضای سبز از این جملهاند. به گونهای که میتوان گفت امروزه حقهای عمومی، حق مالکیت اراضی شهری را احاطه کرده و در فرض تزاحم بر آن مقدمند. لکن این قبیل حقانگاریها به دلایل زیر در نیل به اهداف مقرر ناکارآمدند: اولاً؛ نظریه بومی جامع مشابه نظریه حق بر شهر که مبنا، ارتباط و قلمرو این حقوق را مشخصکند وجود ندارد. ثانیاً؛ علیرغم توصیههای معصومین مبنی بر مشارکت دادن مردم، برای تدوین، تعدیل و اجرای این حقوق و نظارت بر آنها نهادهای لازم برای مشارکت شهروندان پیشبینی نشده است. لذا در تعریف مفاد حقهای مطرح شده در نظریه مزبور و گاهی ضرورت وجود آنها، شهروندان (ذینفعان اصلی) مشارکت ندارند و این امور کاملاً وابسته به تصمیمات اعضای شوراها یا بعضاً کمیسیونهای خاصی است که شهروندان در انتخابشان نقشی نداشتهاند و غیر از نظارت شکلی دیوان عدالت اداری ابزارهای قانونی کارآمدی برای نظارت بر آنها وجود ندارد. بنابراین برای اینکه اقدامات دولت مورد حمایت شهروندان و موجب رضایتمندی آنان باشد، شایسته است مبنا، ارتباط، قلمرو و اهداف این حقوق به نحو عینی و قابل پایش، در نظریه جامعی تبیین و شیوههای مشارکت شهروندان در تعیین قلمرو، مصادیق ، اجرا و نظارت بر این حقوق مشخص شود.
| ||
| کلیدواژهها | ||
| حق بر شهر؛ حق بر خدمات عمومی شهری؛ حق بر فضاهای عمومی؛ حقوق شهروندی؛ مشارکت | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Capacities and Shortcomings of Iranian Law and Imamiyah Jurisprudence in Realization of the Doctrine of Right to City in Light of the French Legal Experience: With Emphasis on the Rules of Land Ownership | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Razieh Masoudi Lamraski1؛ Seyyed Mohammad Ghari Seyyed Fatemi2 | ||
| 1Ph. D. Candidate in Private Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University. | ||
| 2Professor, Department of Public and International Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University. | ||
| چکیده [English] | ||
| In the doctrine of Right to City, born and developed in France by western thinkers, parts of the rights are referred to as the Right to City: right to public services, right to proper housing, right to green space, etc. Existence of government or public lands and formulation of rules for government intervention for construction and design of urban public spaces like expropriation, quotas, segregation, land use and environmental requirements are necessary to realize these rights. Under the Iranian law, due to the Islamic ideas that formed the bases of the Islamic government, rights similar to those referred to are reflected and several rules are predicted for the enjoyment of these rights by the people. The existence of various specific types of lands under the name of Anfal, public commonalities, public ownership and the Vali-e-Faqih’s extensive authority over lands have been treated as a pretext for the realization of these rights. However, effective participation of citizens has not been taken into consideration in the codification, modification, implementation and supervision of these rights. Therefore, citizens (main beneficiaries) do not participate in determining the provisions, scope and manner of implementation of rights, rather, members of councils or, in some cases, special commissions in which citizens have no role to play, have the decision-making power and there are no effective legal tools to oversee them apart from formal oversight by the Court of Administrative Justice. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Right to City, Right to Public Urban Services, Right to Public Areas, Citizenship Rights, Participation | ||
| مراجع | ||
|
1) اسلامی، رضا، 1393ش، آموزش حقوق بشر،تهران، مجد،چ1. 2) اسلامی، رضا، علیزادگان، فرانک، 1399ش، حق بر شهر ، تهران، شهر دانش،چ1. 3) بادآهنگ، ابوالفضل، 1395ش، «بررسی تأثیر ویژگیهای تفکیک اراضی شهری در بافتهای متفاوت بر سیما و منظر شهری»، جغرافیا (برنامه ریزی منطقهای)، سال 6، ش 4. 4) براتی، ناصر، حیدری، فردین، ستارزاد فتحی، مانی، 1398ش، «به سوی فرایندی دموکراتیک در برنامهریزی و طراحی شهری، ارزیابی وضعیت مداخله شهروندان در برنامهها و پروژههای شهری ایران»، باغ نظر، سال 16، ش76. 5) بهزادفر، مصطفی، محمودی کردستانی، پیام، 1388ش، «هنجارهای کیفی طراحی فضای شهری مردممدار (آزادیمدار)»، معماری و شهرسازی آرمانشهر، دوره 2، ش 3. 6) بهشتیان، سید محسن، 1394ش، تملّک اراضی توسط شهرداریها- بررسی نظری و کاربردی نظم حاکم بر حقوق مالکانه در برابر طرحهای عمومی شهرداری، تهران، مجد،چ3. 7) پورهاشمی، سید عباس، دبیری، فرهاد، خلعتبری، یلدا، زارعی، سحر، 1395ش، «شکلگیری و توسعه مفهوم "حقوق نسلهای آینده" در حقوق بینالملل محیط زیست»، علوم و تکنولوژی محیط زیست، سال 18، ش3. 8) تقوایی، علیاکبر، عزیزی، داوود، یزدانیان، احمد، 1394ش، «بررسی نظریه حق بر شهر در تولید و بازتولید فضای شهری»، هفت شهر، دوره 4، ش 49 و 50. 9) تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، 1366ش، تصنیف غررالحکم و دررالکلم،قم، دفتر تبلیغات اسلامی،چ1. 10) ------------------------، 1410ق، غررالحکم و دررالکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی،چ2. 11) جعفرى، محمد تقى، 1419ق، رسائل فقهى، تهران، مؤسسه منشورات کرامت. 12) حاتمینژاد، حسین، زندوی، سیدمجدالدین، 1388ش، «بررسی تفکیک و افراز اراضی در شهرها»، جغرافیا (نشریه علمی- پژوهشی انجمن جغرافیای ایران)، سال 7، ش 22. 13) حبیبی، سیدمحسن، امیری، مریم، 1394ش، «حق به شهر؛ شهر موجود و شهر مطلوب آنچه هست و آنچه باید باشد»، پژوهشهای انسان شناسی ایران، دوره 5، ش2. 14) حسینزاده دلیر، کریم، ملکی، سعید، 1386ش، «بررسی تغییرات کاربری اراضی شهری در طرح جامع و تفصیلی شهر ایلام- طی دهه 1372-82»، جغرافیا و توسعه ناحیهای، دوره 4، ش 8. 15) حیدری، فردین، زارعی، مجید، 1398ش، «مفهوم حق به شهر و ارتباط آن با طراحی شهری شهروندمدار؛ تطبیق هنجارهای جامع بیانگر شهروندمداری با شاخصههای کیفی طراحی شهری»، منظر، دوره 11، ش46. 16)خاک، روناک، 1380ش، «حقوق شهروندی»، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی. 17)خلخالى، سید محمد مهدى ، 1422ق، حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه، ترجمه جعفر الهادی، قم،دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،چ1. 18)-------------------- ، 1425ق، الحاکمیة فی الإسلام؛ قم، مجمع اندیشه اسلامى. 19)خمینی(امام)، سید روحالله ؛ 2/7/1367، صحیفه امام ، نامه به آقاى محمدحسن قدیری (حکم بازی با شطرنج و معامله آلات موسیقی). تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)،ج21. 20)خمینی، سید مصطفی ، بی تا، ولایة الفقیه؛ تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س). 21) دلالپور، محمد رضا،1372ش، «شیوههای دخالت دولت در بازار زمین شهری»، رشد آموزش جغرافیا، ش36. 22) رضاییزاده، محمدجواد، 1391ش، حقوق برنامهریزی شهری، تهران، مجد،چ1. 23) رضوانی، علیرضا، 1395ش، «بازتعریفی از شهر، فضا، فضای شهری و تعیین شاخصهای روحبخش»، معماری سبز، سال 2، ش 4. 24)رفیعیان، مجتبی، الوندیپور، نینا، 1394ش، «مفهوم پردازی اندیشه حق به شهر، در جستجوی مدلی مفهومی»، جامعهشناسی ایران، سال 16، ش 2. 25) رمضانی قوامآبادی، محمدحسین، شفیقفرد، حسن، 1395ش، «توسعه پایدار و حق بر محیط زیست سالم: چشم انداز نسلهای آینده»، سیاست جهانی، دوره 5، ش1. 26) روستا،مریم، قاسمپور،محمود، 1397ش،بررسی جایگاه طراحی شهری در قوانین شهرسازی ایران (تحلیل محتوای مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از سال1343 تا 1395 ه.ش.)،دانش شهرسازی، دوره 2، ش2. 27) زرافشانی، کیومرث، خالدی، خوشقدم، غنیان، منصور، 1388ش، «تبیین جایگاه مشارکت زنان روستایی در برنامههای آموزشی- ترویجی براساس نردبان مشارکت شری آستین»، زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، دوره 7، ش 3. 28) زیاری، کرامتالله، عابدینی، اصغر، 1388ش، «تفکیک، افراز و مقررات و قوانین آن در برنامهریزی شهری ایران»، مدرس علوم انسانی، دوره 13، ش 3. 29) سعیدی، عباس، 1390ش، دانشنامه جامع مدیریت شهری و روستایی، تهران، انتشارات سازمان شهردایها و دهیاریهای کشور. 30) شارعپور، محمود، 1395ش، «حق به شهر و فضاهای عمومی»، فصلنامه تخصصی مردم و فرهنگ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، دوره 1، ش 2. 31) شریفزادگان، محمدحسین، قانونی، حسین، 1396ش، «تحلیل رابطه حکمروایی خوب کشورها و کیفیت زندگی شهرها»، رفاه اجتماعی، سال 17، ش 66. 32) شعله، مهسا، 1387ش، «تبیین مفهوم تراکم به عنوان ابزار شهرسازی در طرحهای مسکن»، مدیریت شهری، دوره 6، ش 21. 33) شفیقفرد، حسن، 1396ش، «مفهوم و جایگاه حق نسلهای آینده در حقوق بینالملل محیط زیست و ایران»، رساله دکتری، به راهنمایی دکتر رمضانی قوام آبادی، رشته حقوق بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی. 34) صدر، سید محمد، 1420ق، ماوراء الفقه، بیروت، دار الاأضواء للطباعة و النشر و التوزیع،ج5. 35) صدرالدین شیرازی، محمدبنابراهیم، 1367ش، شرح اصول الکافی،تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی،ج2. 36) عزتپناه، بختیار، سبحانی، نوبخت، رشیدی، اصغر، حصاری، ابراهیم، 1394ش، «بررسی نحوه توزیع عوامل کاربری اراضی شهری در طرحهای توسعه شهری از منظر عدالت اجتماعی، مطالعه موردی: شهر شاهین دژ»، پژوهشهای بومشناسی شهری، سال 6، ش 2. 37) عظیمی آرانی، حسین، 1383ش، مدارهای توسعه نیافتگی در اقتصاد ایران، تهران، نشر نی،چ5. 38) عمید زنجانی، عباسعلی، 1391ش، فقه سیاسی: حقوق اساسی و مبانی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران،تهران، امیرکبیر،چ7،ج1. 39) قاری سیدفاطمی، سیدمحمد،1396ش، حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر اول: درآمدی بر مباحث نظری؛ مفاهیم، مبانی، قلمرو و منابع، تهران، نگاه معاصر،چ5. 40) کاتوزیان، ناصر، 1382ش، دوره مقدماتی حقوق مدنی، اموال و مالکیت ، تهران، نشر دادگستر،چ6. 41) کامیار، غلامرضا، 1394ش، حقوق اداری اموال، سلب مالکیت به سبب منفعت عمومی، مطالعه تطبیقی (ایران و فرانسه)، تهران، مجد. 42) ----------، 1397ش، حقوق شهری و شهرسازی، تهران، مجد،چ10. 43) کرهرودی، میترا، 1371ش، «ایجاد و توسعه فضای سبز به منظور بهسازی محیط زیست تهران»، مجموعه مقالات سمینار فضای سبز، تهران، سازمان پارکها و فضای سبز تهران،چ1. 44) کریمی، عباس، کامیار، غلامرضا، 1396ش، «محیط زیست شهری در پرتو حقوق شهروندی»، حقوق پزشکی، سال 11، ش 40. 45) لومازوریه، ژن، 1395ش، حقوق سلب مالکیت (تملک اراضی)، ترجمه علیاکبر گرجی ازندریانی، فرزانه حجازی و محمدامین یوسفی، تهران، جاودانه جنگل،چ1. 46) مشکینی، ابوالفضل، نورمحمدی، مهدی، 1397ش، «نقدی بر مدیریت زمین شهری کشورهای در حال توسعه (مطالعه موردی ایران)»، پژوهشهای جغرافیای انسانی، دوره 50، ش 4. 47) مصطفوی، سید حسن، 1402ق، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، مرکز الکتاب للترجمه و النشر،چ1،ج6. 48)مکارم شیرازی، ناصر، 1422ق، بحوث فقهیة هامّةف قم، انتشارات مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع). 49) منتظری نجفآبادی، حسینعلی،1367ش، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمه و تقریر محمود صلواتی، تهران، کیهان،ج3و8. 50) مؤمن قمّى، محمد ، 1415ق، کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة؛ قم،دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 51)نوبهار، فاطمه، 1392ش، «از فضاهای عمومی تا حوزههای عمومی: بررسی جایگاه فضاهای عمومی در قوانین جمهوری اسلامی ایران»، پایان نامه کارشناسی ارشد،به راهنمایی دکتر قاری سیدفاطمی، رشته حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی. 52) نهج البلاغه، 1379ش، ترجمه سید علی نقی فیض الاسلام اصفهانی، تهران، مؤسسه چاپ و نشر تألیفات فیض الاسلام. 53) هاشمی، سیدمحمد، 1382ش، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران : اصول و مبانی کلی نظام ، تهران: میزان،چ4،ج1. 54) Dewey, John, (1884), “The New Psychology”, Andover Review. 55) Eugen. J. McCann,( 2002), “Space, Citizenship and the Right to the city: A Brief Overview”, GeoJournal 58(2/3). 56) L Mumford, Paleo, (1976), Technic Paradise in: The Urbanization of European Society in 19th Century, (DC Health Co. 57) Morisy, Ann, (2011), Borrowing from the future, A Faith-Based Approach to Intergenerational Equity, Bloomsbury Publishing. 58) Purcell, John, (2012), The Limits and Possibilities of Employee Engagement, Industrial Relations Research Unit, University of Warwick. 59) Purcell, Mark, (2003), “Citizenship and the Right to the Global City: Reimagining the Capitalist World Order”, International Journal of Urban and Regional Research, 27(3). 60) Purcell, Mark, (2013), “Possible World: Henri Lefebvre and the Right to the City”, https://onlinelibrary.wiley.com. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,704 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 845 |
||
