بررسی روششناختی تفسیر آیۀ 106 سورۀ یوسف با رویکرد تطبیقی | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| مقاله 12، دوره 6، شماره 2 - شماره پیاپی 12، دی 1399، صفحه 285-310 اصل مقاله (642.71 K) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2020.5626.1768 | ||
| نویسنده | ||
| محمد اسعدی* | ||
| دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه | ||
| چکیده | ||
| تاریخ دریافت: 10/10/1398 | تاریخ پذیرش: 02/04/1399 آیۀ 106 سورۀ یوسف که میفرماید: «وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» از آیات حوزۀ کلامی ایمان و شرک محسوب میشود و ظرفیت بالایی در بررسیهای روشمند تفسیر تطبیقی دارد. ویژگی محتوایی این آیه جمع میان ایمان و شرک در بارۀ اکثر مردمی است که موردِنظر آیه هستند. بر اساس دیدگاهی که ایمان را به حقیقتی بسیط و یا مجموعۀ بههمپیوستهای از ارکان ایمانی تعریف میکند که با اخلال در هر رکنی، اصل ایمان مخدوش میشود، جمع میان ایمان و شرک معنا نخواهد داشت و ظاهر این آیه با تأویل و توجیه همراه میشود. اما دیدگاه دیگری که ایمان و شرک را قابل افزایش و کاهش و دارای مراتب معنایی میشمارد، به این آیه بهعنوان مستندی قوی برای رأی خود مینگرد. بررسیها نشان میدهد که مفاد این آیه ظرفیت دلالی زیادی در عبور از تنگناهای نظری متکلمان داشته و با تفکیک میان معنای ظاهری-تنزیلی از یک سو، و معنای باطنی-تأویلی از سوی دیگر، میتوان طیفی از معانی را بهصورتی سازگار برای آیه در نظر گرفت. در این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، ضمن گزارش آرای مفسران جریانهای برجستۀ کلامی، با بررسیهای ادبی و شواهد قرآنی و روایی و نیز تحلیل آنها، نظریهای تفسیری فراتر از تنگناهای کلامی مفسران دنبال شده است. © اسعدی، م. (1399). بررسی روششناختی تفسیر آیۀ 106 سورۀ یوسف با رویکرد تطبیقی، دوفصلنامۀ پژوهشهای تفسیر تطبیقی. 6 (12)، 308-283. Doi: 10.22091/PTT.2020.5626.1768 | ||
تازه های تحقیق | ||
جمعبندی و نتیجۀ بحث با تحلیل تشکیکی آیه در جمعبندی نهایی تفسیر آیه بر اساس توضیحات گذشته باید گفت که به نظر میرسد وجوه تفسیری ششگانهای که طبرسی در مجمع البیان گزارش کرده و هریک در روایات و اخبار تفسیری فریقین نیز نقل شده است، قابل دفاع هستند؛ در این میان، وجه نخست بهعنوان مدلول ظاهری و تنزیلی آیه در فضای مکی و سایر وجوه بهعنوان مدلول تأویلی آیه بر مبنای جری و انطباق آیه نسبت به مصادیق غیرتنزیلی، فراتر از نزول مکی آیه و فراتر از مدلول ظاهری آن، قابل دفاع خواهد بود. الف. ایمان ادعایی مردم (مکه) که غالباً با شرک بهمعنای کفر همراه بود؛ آنان هرچند به خالقیت و ربوبیت خدا اذعان داشتند، اما بهیگانگی خداوند باور نداشته و در نظر و عمل برای بتها و خدایان دروغین نیز نقش ربوبی قائل بوده و بهپشتوانۀ این نقش، به عبادت و تقدیس آنان میپرداختهاند. در آیات دیگر نیز از ایمان شرکآلود این جماعت یاد شده است، ازجمله «لقمان:25 و زخرف:87». نمونه دیگری از این شرک را در اخباری که ذکر تلبیه شرکآلود قریشیان را در آیین حج در عصر جاهلی گزارش کردهاند را میتوان یافت که میگفتند: «لبّیک اللهمّ لبّیک، لبّیک لا شریک لک، إلّا شریکا هو لک، تملکه و ما ملک» (ثعلبى، 1422ق، ج5 ص262). ب. ایمان اهلکتاب به خدا و آموزههای دینیشان، که غالباً با کفر در تقدیس غلوّآمیز برخی بزرگان همچون عزیر و مسیح(ع) یا طاعت بیقیدوشرط و خداگونۀ احبار و رهبان و مسیح همراه است؛ چنانکه در آیۀ30 سورۀ توبه به کفر یهودیان و نصارا در نسبت دادن فرزندی خدا به عزیر و مسیح(ع) اشاره شده که مشابه ادعای کفرآمیز فرزند داشتن خداوند است: «وَ قَالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ یُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى یُؤْفَکُونَ»؛ در آیۀ 31 سورۀ توبه نیز از شرک ربوبی آنان در طاعت بیقیدوشرط و خداگونۀ احبار و رهبان و یا مسیح یاد شده است: «اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مَا أُمِرُوا إِلاَّ لِیَعْبُدُوا إِلهاً وَاحِداً لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ». ج. ایمان اهلکتاب به آموزههای دینیشان که غالباً بهصورتی تبعیضآمیز، با کفر به سایر آموزههای دینی ازجمله دین اسلام همراه بود؛ چنانکه قرآن کریم از آنان چنین یاد کرده است: «وَ إِذَا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَیْنَا وَ یَکْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» (بقره:91) که معنای مشابهی نیز در آیۀ 150 سورۀ نساء آمده است. د. ایمان ضعیف یا نفاقآلود مسلمانانی که هرچند ظاهراً ادعای ایمان داشتند، اما در عمل در داوریِ نزاعهای خود، از محکمۀ اسلامی گریزان بوده و به حکم طاغوت گردن مینهادند؛ چنانکه خداوند در قرآن به این جماعت اشاره دارد: «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحَاکَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاَلاً بَعِیداً» (نساء:60). هـ. ایمان اجمالی جماعتی از فرقههای اسلامی به خدا و صفات الهی که با شرک بهمعنای تلقی شرکآلود و شبههآمیزی از صفات همراه شده است؛ زیرا صفات خدا را شبیه صفات انسانی تصور کردهاند و خداشناسی آنان تشبیهی و تجسیمی است. و. ایمان تودۀ مسلمانان که هرچند با تشبیه و تجسیم و تبعیض در قلمرو ایمان همراه نیست، اما با رگههایی از شرک خفی آمیخته شده که آنان را از مراتب بالاتر ایمان و توحید قلبی محروم کرده است؛ طبعاً این شرک به حدّ کفر بهمعنای باور و عقیدۀ عمیق قلبی مشرکانه نمیرسد و تنها با ذهنیتها و احساسات سطحی شرکآلودی همراه است که با درجات اخلاص و توحید افعالی و لزوم اعتماد و توکلِ نفس به خداوند سازگار نیست و گویا شخص برای غیرخدا چنان اهمیتی احساس میکند که عبادت خود را در منظر او آلوده به عُجب و ریا میسازد، یا اسباب ظاهری نعمتهای الهی در کنار خدا، ذهن و روان آنان را بهخود مشغول مینماید و نجات و برخورداری خود را مرهون خدا و غیرخدا احساس میکند. نتیجه آنکه نگاه تشکیکی به وجوه دلالی آیه، با حفظ تفکیک میان دو سطح تفسیر ظاهری-تنزیلی و باطنی-تأویلی و با رعایت ضوابط این تفکیک اهمیت دارد و ظرفیت دلالی آیه، چنین نگاهی را برمیتابد؛ البته ضوابط تفسیر تشکیکی ایجاب میکند که از خلط این وجوه اجتناب شود و بهطور خاص، مانند سلفیان افراطی، لوازم شرک خفی بر شرک جلی حمل نشود و شرک خفی، ناقض و مُخلّ مرتبۀ جلی و ظاهری ایمان تلقی نگردد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| بررسی روششناختی؛ تفسیر؛ آیه 106 سورۀ یوسف؛ رویکرد تطبیقی؛ ایمان و شرک | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Keywords: Methodological studies, tafsir, verse 106 of the Sura Yusuf (Joseph), comparative approach, faith and polytheism. | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Muhammad As'adi | ||
| Associate faculty member, Hawzah and University Research Institute | ||
| چکیده [English] | ||
| Received: 2020-01-06 | Accepted: 2020-07-29 Being a verse in the realm of the theological confrontation of monotheistic belief in God in contrast to polytheism, the 106th verse of the Sura Yusuf (Joseph) shows a vast caliber in methodological studies of comparative tafsirs. The purport of the verse concerns a combination of belief in God in contrast to polytheism in the case of a great majority of people to whom reference is made in the same verse. Based on the theological view that defines belief in monotheism as a simple truth or as interconnected with other pillars of the faith such that with a slight disruption in any of the pillars, the original version of the faith will turn invalid, hence no association between faith and polytheism would seem feasible. In contrast, another version (that views faith and polytheism being of relative values and levels, hence subject to relative meanings) regards it as a sound reason for its proof. The content of the very verse shows that it has a multitude of significance capacities for theologians' discussions such that through distinguishing apparently revelatory vs. esoteric-interpretative meanings, a wide range of probable meanings emerges with regard to the very verse. The present paper has a comparative, descriptive-analytical approach to reporting the theological views of the Quran interpreters, in addition to a Quranic hadith-based literary outlook, hence their theological challenges. © As'adi, M. (2021) A Comparative Methodological Study of the Tafsir of the 106th Verse of the Sura Yusuf. Biannual Journal of Comparative Exegetical Researches, 6 (12) 283-308. Doi: 10.22091/PTT.2020.5626.1768 | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Methodological studies, tafsir, verse 106 of the Sura Yusuf (Joseph), comparative approach, faith and polytheism | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم 1. ابنابیحاتم رازی، عبدالرحمنبنمحمد؛ تفسیر القرآن العظیم؛ ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز، 1419ق. 2. ابنتیمیه، احمدبنعبدالحلیم؛ الایمان؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1403ق. 3. ابنعاشور، محمدطاهر؛ تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابنعاشور؛ بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق. 4. ابنعثیمین، محمدبنصـالح؛ مجموع فتاوی و رسائل؛ به تحقیق فهدبننـاصربنإبراهیم السلیمان؛ ریاض: دار الوطن؛ دار الثریا، 1413ق. 5. ابنفارس، احمد؛ معجم مقاییس اللغة؛ بیروت: دار الجیل، 1411ق. 6. ابنکثیر، اسماعیلبنعمر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دار الکتب العلمیة؛ منشورات محمد علی بیضون، 1419ق. 7. ابنمنظور، محمدبنمکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربى، 1408ق. 8. ابوحنیفه، نعمانبنمحمد و ملا على قارى؛ شرح کتاب الفقه الأکبر؛ بیروت: بینا، 1428ق. 9. ابوالفتوح رازی، حسینبنعلی؛ روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن؛ مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى، 1408ق. 10. ابوحیان اندلسی، محمدبنیوسف؛ البحر المحیط فى التفسیر؛ بیروت: دار الفکر، 1420ق. 11. اسعدی، محمد؛ سایهها و لایههای معنایی؛ قم: بوستان کتاب، 1385ش. 12. اشعری، ابوالحسن؛ الابانه عن اصول الدیانه؛ بیروت: دار ابنزیدون، بی تا. 13. آلوسى، محمودبنعبدالله؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی؛ بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، 1415ق. 14. آملى، حیدربنعلى؛ تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم؛ قم: نور على نور، ۱۴۲۲ق. 15. بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر؛ أصول الدّین؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1401ق. 16. بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق؛ بیروت: المکتبه العصریه، 1411ق. 17. تفتازانی، مسعودبنعمر؛ شرح المقاصد؛ بیروت: عالم الکتب، 1409ق. 18. ثعلبى، احمدبنمحمد؛ الکشف و البیان المعروف بتفسیر الثعلبی؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1422ق. 19. جوادی آملی، عبدالله؛ توحید در قرآن؛ قم: اسراء، 1381ش. 20. حویزى، عبدعلىبنجمعه؛ تفسیر نور الثقلین؛ قم: اسماعیلیان، 1415ق. 21. خلیلبناحمد؛ ترتیب العین؛ به تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی؛ قم: اسوه، 1414ق. 22. دروزه، محمد عزه؛ التفسیر الحدیث (ترتیب السور حسب النزول)؛ بیروت: دار الغرب الإسلامی، 1421ق. 23. راغب اصفهانی، حسینبنمحمد؛ مفردات ألفاظ القرآن؛ بیروت: دار الشامیة، ۱۴۱۲ق. 24. رضا، محمد رشید؛ تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار؛ بیروت: دار المعرفة، 1414ق. 25. زمخشرى، محمودبنعمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل؛ بیروت: 1407ق. 26. سعدى، عبدالرحمن؛ تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان؛ بیروت: مکتبة النهضة العربیة، 1408ق. 27. شنقیطی، محمد امین؛ أضواء البیان فى إیضاح القرآن بالقرآن؛ بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، 1427ق. 28. شوکانی، محمد؛ فتح القدیر؛ دمشق: دار ابنکثیر، 1414ق. 29. صدوق، محمدبنعلی؛ من لایحضره الفقیه؛ بیروت: دارالاضواء، 1405ق. 30. طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق. 31. طبرسى، فضلبنحسن؛ تفسیر جوامع الجامع؛ قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه، 1412ق. 32. طبرسى، فضلبنحسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ تهران: ناصر خسرو، 1372ش. 33. طبری، محمدبنجریر؛ جامع البیان فى تفسیر القرآن؛ بیروت: دارالمعرفه، 1412ق. 34. طوسى، محمدبنحسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بیتا. 35. طیبحسینی، سید محمود؛ چندمعنایی در قرآن؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۸ش. 36. عبدالرحمنبنحسن آل الشیخ؛ فتح المجید فی شرح کتاب التوحید؛ قاهره: مؤسسه قرطبه، بیتا. 37. عسکری، انسیه؛ جریانشناسی تفسیر تطبیقی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1397ش. 38. عیاشى، محمدبنمسعود؛ التفسیر (تفسیر العیاشی)؛ تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، 1380ق. 39. فخر رازى، محمدبنعمر؛ التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق. 40. قاسمی، جمالالدین؛ محاسن التأویل؛ بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، 1418ق. 41. قاضى عبدالجباربناحمد؛ شرح الاصول الخمسه؛ قاهره: مکتبه الوهبه، 1408ق. 42. قاضى عبدالجباربناحمد؛ متشابه القرآن؛ قاهره: مکتبة دار التراث، بیتا. 43. قرطبی، محمدبناحمد؛ الجامع لأحکام القرآن؛ تهران؛ ناصر خسرو، 1364ش. 44. قمى مشهدى، محمدبنمحمدرضا؛ تفسیر کنز الدقائق؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1368ش. 45. قمى، علىبنابراهیم؛ تفسیر القمی؛ قم: دارالکتاب، 1363ش. 46. قنوجی، صدیقحسنخان؛ فتح البیان فى مقاصد القرآن؛ بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، 1420ق. 47. ماتریدى، محمدبنمحمد؛ تأویلات أهل السنة؛ بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، 1426ق. 48. ماوردى، علىبنمحمد؛ النکت و العیون؛ بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، بیتا. 49. متقی هندی؛ کنزالعمال؛ بیروت: مؤسسه الرساله، 1409ق. 50. مجلسی، محمد باقر؛ بحارالأنوار؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403 ق. 51. محمدبنعبدالوهاب؛ عقیدۀ اسلامی (ترجمۀ کتاب العقیدة الاسلامیة)؛ به ترجمۀ سید ابوالفضل برقعی؛ ریاض: دارالعقیده، 1435ق. 52. مقاتلبنسلیمان؛ تفسیر مقاتلبنسلیمان؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1423ق. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,012 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 766 |
||
