. جمع ‌‌بندی

این مقاله با جهت‌‌گیری طرح مشکل ضرورت‌‌انگاری و پاسخ به آن نگارش یافته و به جز اشاره‌‌ای کوتاه‌‌، به دیگر نتایج مناقشه‌‌برانگیز اصل دلیل کافی نپرداخته است.

روایت متعارف اصل دلیل کافی‌‌، امکان تحقق وقایع تبیین‌‌گریز را انکار می‌کند. روایت‌‌های ضعیف‌‌تری از این اصل وجود دارد که با چنین وقایعی سازگارند اما از سوی دیگر‌‌، همچنان در برهان کیهان‌‌شناختی به کار می‌‌آیند. برخی از فلاسفه معاصر مانند کریگ^[1] (Craig, 2003)‌‌، اسمیت^[2] (Smith, 1995). و رو^[3] (Rowe, 1971). از چنین روایت‌‌هایی از این اصل حمایت می‌‌کنند. امتیاز نسخۀ‌ پیشنهادی پراس این است که افزون‌ بر این‌که ‌‌‌‌‌وجود وقایع تبیین‌‌گریز را انکار می‌‌کند‌‌، از ایراد ‌ضرورت‌انگاری هم مبرّا است.^[4] بنا بر این‌‌، از مزیت بزرگی درمیان روایت‌‌های معاصر از اصل دلیل کافی برخوردار ‌است. همان‌طور که دیدیم‌‌، پراس با انکار موجبیت و ضرورت علّی‌‌، تلاش نمود تا با جایگزین نمودن «دلیل» به جای «دلیل کافی» نسخۀ‌ تعدیل‌‌شده‌‌اش از اصل را به کرسی بنشاند. از سوی دیگر‌‌،‌ ابن‌ سینا و قاطبۀ‌ فیلسوفان مسلمان‌‌، با پیش کشیدن دو مفهوم «امکان ذاتی» و «وجوب بالغیر» ایراد ‌ضرورت‌انگاری را پاسخ می‌‌دهند. از نظر آنان‌‌، این‌که ‌‌‌‌‌موجودی‌‌، به خودی خود‌‌، ممکن باشد با این‌که ‌‌‌‌‌از جانب علت تامه خود‌‌، ضروری شده باشد قابل جمع و هردو طرف این ماجرا با شهود ما نیز کاملاً هماهنگ است. از این رو‌‌، در مواجهه با مشکل ضرورت‌‌انگاری‌‌، نیازی به نفی موجبیت علّی نیست. با توجه به این‌که ‌‌‌‌‌انکار موجبیت -با توضیحی که در تقریر آرای‌ ابن‌ سینا گذشت- فاصله چندانی با انکار اصل علیت ندارد‌‌، انکار آن هزینه قابل توجهی به حساب می‌‌آید و از این جهت راه حل حکمای مسلمان از امتیاز بالایی نسبت به راه حل پراس برخوردار است.