مقایسة کارآمدی دو روش تفسیر کلامی و بیانی در فهم رزق | ||
| پژوهش های تفسیر تطبیقی | ||
| مقاله 12، دوره 4، شماره 1 - شماره پیاپی 7، فروردین 1397، صفحه 263-288 اصل مقاله (1.17 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22091/ptt.2018.2744.1286 | ||
| نویسندگان | ||
| بی بی زینب حسینی* 1؛ علیرضا فاضلی2؛ سید روح الله موسوی پویا3 | ||
| 1استادیارگروه علو م قران و حدیث دانشگاه یاسوج | ||
| 2استادیار گروه فلسفه دانشگاه یاسوج | ||
| 3کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث | ||
| چکیده | ||
| مفسران شیعه، معتزله و اشعری، همواره در طول تاریخ تفسیر قرآن کریم، از پیشفرضهای کلامی خود آگاهانه و یا ناآگاهانه، تأثیر پذیرفتهاند. یکی ازاین موضوعات، مسئله امکان، یا عدم امکان رزق حرام است. برای بازپژوهی این موضوع تفسیری، لازم است به روش مطالعه تاریخی، ابتدا ریشههای تاریخی ورود این موضوع به تفسیر قرآن، دقیقاً روشن شود. سپس، با استفاده از ابزارهای دانش زبانشناسی؛ مانند ریشهشناسی و معناشناسی، به فهم جدید و قابل اعتمادی از رزق دست یافت. بررسی تاریخ اسلام نشانگر آن است که، مسئله تصرف حرام در اموال مسلمانان، بهویژه در ارزاق عمومی توسط عثمانبنعفان، یکی از مهمترین دلایل قتل وی بوده است. در قرن دوم هجری، این مسئله به یک موضوع منازعه جدی کلامی، بین دو گرایش شیعی و اشعری تبدیل شده است. در این مقطع تاریخی، تلاش شده است، تصرف حرام در اموال مسلمانان، توسط خلیفه سوم، با استفاده از نظریه عدالت صحابه، جبر و استناد به قرآن، توجیه شود. ریشهشناسی و تبیین حوزه معنایی «رزق» نشان میدهد، در قرن دوم و سوم هجری، هیچکدام از کتب تفسیری و همچنین مؤلفان کتب لغت، بهدلیل تأثیرپذیری از این منازعه جدی، به مفهوم ریشهای این واژه نپرداختهاند. ریشهشناسی رزق نشان میدهد، مفهوم احسان و شفقت، یکی از مفاهیم محوری واژه رزق است. تبیین حوزه معنایی رزق نیز نشان میدهد، رزق در قرآن کریم بهمعنای هدیه است و نمیتواند در مورد مال حرام کاربرد داشته باشد. استفاده از این روش، مستندات جدید و قابل اعتمادی از قرآن کریم را در بطلان دیدگاه امکان رزق حرام، ارایه میکند. | ||
تازه های تحقیق | ||
1. نتیجهگیریبررسی تفاسیر قرآن کریم، بهروش تاریخی نشانگر، تأثیر پیشفرضهای کلامی مفسران، با گرایشهای مختلف کلامی است. پیشفرضها، اطلاعاتی است که مفسر بر اساس آنها اقدام به تفسیر میکند. این پیشفرضها ممکن است، سبب فهم صحیح یا سوء فهم از یک متن گردد. درباره حیطه و میزان تأثیر این پیشفرضها بر فهم مفسر، دیدگاههای مختلفی وجود دارد. برخی بهکلی معتقدند، نمیتوان از این نوع پیشفرضها رهایی یافت. برخی رهایی ازآن را تا حدی ممکن میدانند، و برخی دیگر بر این باورند که میتوان بهصورت کلی با آموزش و خودسازی از تأثیر این پیشفرضها جلوگیری کرد. مسئله امکان یا عدم امکان رزق حرام، یکی از موضوعات اختلافی در تفاسیر شیعه و اهلسنت است که پیشفرض عدالت صحابه، سبب شده است تا اشعریها، به امکان رزق حرام نظر دهند. توجه تفصیلی به تاریخ اسلام و مسئله قتل عثمانبنعفان و مستندات تاریخی مفهوم رزق در سده نخستین، میتواند علت تاریخی این تفسیر را روشن سازد؛ زیرا در هنگام محاجه مسلمانان با عثمانبنعفان، به خاطر تصرف حرامش در ارزاق مسلمانان، به آیه 59 سوره یونس استناد شده است. ولی در زمان حکومت معاویه، با پیدایش فرقه عثمانیه اقدامات مهمی در راستای توجیه خطاهای مسلّم این خلیفه صورت گرفته است. همین موضوع سبب پیدایش تفسیر کلامی دامنهداری از مسئله رزق حلال و حرام در تفاسیر نیز شده است. اشاعره قایل به امکان این رزق هستند و شیعه و معتزله قایل به عدم امکان هستند. هر دو گروه نیز قول خود را مستند به مفهوم لغوی واژه رزق کردهاند. اشاعره رزق را به «کل ما انتفع به من الحیوان» و شیعه بهمعنای «کل ما انتفع به الحیوان و لا مانع له من المحذور» گرفتهاند. درحالیکه هیچکدام از دو معنای یاد شده، معنای ریشهای و دقیق واژه رزق نیست. برای رهایی ازاین پیشفرضها، از دو ابزار ریشهشناسی و معناشناسی در واژه رزق بهره برده شد. واژه معادل رزق در کتاب مقدس، واژه رقة، بهمعنای هدیه و بخشش از روی احسان و شفقت است. واژگان همریشة رزق، مانند زقّ، بهمعنای پرندهای که با نوک به جوجه خود غذا میدهد. و واژه رقّ بهمعنای رحمت و دلسوزی را نشان میدهد. یکی از مفاهیم ریشهای در واژه رزق، مفهوم احسان و دلسوزی است. چیزی که هیچکدام از مفسران در فهم واژه رزق به آن دقت نکردهاند. تبیین اجمالی حوزه معنایی رزق در قرآن کریم، نشان میدهد، رزق نوعی از هدیه است که خداوند به بندگان خود، با شرایط و ویژگیهای خاص هدیه، عطا میکند. حال اگر مسئله امکان رزق حرام بهعنوان پرسشی مطرح شود، پاسخ آن است که این خطا در تفسیر متکلمان، از ناحیه عدم ارایه مفهوم دقیقی از واژه رزق به وجود آمده است. بنابراین، به دو دلیل نمیتوان رزق را شامل مال حرام دانست. نخست آنکه، به گفتة خود اشعریون، رزق هرآنچیزی است که مورد انتفاع واقع شود، و بیتردید مال حرام نفعی ندارد؛ بلکه ضرر مهمی دارد و آن خسران حقیقی و عذاب آخرت است. دوم آنکه، رزق باید ازروی رحمت و دلسوزی داده شود. رزق، ازروی فضل و رحمت خداوند است؛ مالی است که سبب رشد جسمانی و هدایت انسان میگردد. این درحالی است که نمیتوان مال حرام را از روی دلسوزی به کسی عطا کرد. تقابل معنایی رزق با متاعی که که کفار از آن بهرهمند میشوند، در آیة 131 سورة طه، میتواند نشانگر آن باشد به این معنا که رزق نمیتواند مال حرام باشد. این آیه بهعنوان یک استدلال زبانی، میتواند پس از این، در این موضوع مستند مفسران قرار گیرد. همچنین روشن شد، مفسران اشعری در استناد به آیه 6 سوره هود، در بحث امکان رزق حرام، سیاق آیات پیشین و پسین را در نظر نگرفتهاند. این آیه نشانگر، وجود قابلیت دریافت رزق در همه انسانهاست که با نوع عملکرد خود میتوانند از رزق بهرهمند، یا محروم باشند. بنابراین، میتوان گفت، با استفاده از ابزارهای دانش زبانشناسی میتوان تا حد زیادی از تأثیر پیشفرضهای کلامی در تفسیر جلوگیری کرد.
| ||
| کلیدواژهها | ||
| رزق حرام؛ عثمانبنعفان؛ ریشهشناسی؛ معناشناسی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Comparative Efficacy of Kalami and Rhetorical Exegesis in Understanding Aliment | ||
| نویسندگان [English] | ||
| bibi zeinab hosseini1؛ alireza fazeli2؛ seyyed rooholah moosavi pooya3 | ||
| 1Assistant Professor, Department of the Quran and Hadith Sciences, Yasouj University | ||
| 2Assistant Professor, Department of the Quran and Hadith Sciences, Yasouj University | ||
| 3M.A. Graduate in the Quran and Hadith | ||
| چکیده [English] | ||
| Consciously or unconsciously, Shi’ite, Mo’tazila, and ‘Ashari commentators have consistently been affected by their own Kalami presumption during the exegetic history of the Noble Quran. One of the issues in this regard is the possibility or impossibility of Haram aliment. In order to investigate this exegetic subject, first historical origins on how it entered the Quranic exegesis should be illuminated through historical study. Then, we should achieve a new and valid understanding of this term using linguistic devices such as etymology and semantics. The study of the history of Islam indicates that unlawful withholding of Muslims’ property especially public aliment by Othman ibn Affan is one of the most important causes which led to his killing. In the 2nd century A.H., this issue turned to a serious Kalami argument between Shi’ite and ‘Ash’ari denominations. In that historical period, it has been attempted to justify the unlawful withholding of Muslim’s property by the third Caliph using justification such as justice of Sahabe (companions), determinism, and references to the Quran. The etymological and semantic study of the term “aliment” shows that none of the exegetic and terminological books have surveyed the origin of this term because they were affected by the above mentioned serious argument. The etymology of “aliment” reveals that benevolence and mercy are key concepts in this term. The semantic investigation of “aliment” shows that this term in the Noble Quran means giving gift and it cannot be applied for Haram property. Using this method, represents new and valid evidence from the Noble Quran rejecting the possibility of Haram aliment. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Haram (unlawful) aliment, Othman ibn Affan, etymology, semantics | ||
| مراجع | ||
منابع
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,490 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 770 |
||
