ارزیابی

هیک‌‌، از یک‌سو‌‌، با توجه به تفکیک کانت میان نومن و فنومن توانست از تمایز مفهوم و تصور خداوند دفاع کند و از سوی دیگر‌‌، با تکیه بر دیدگاه ویتگنشتاین متأخر هم توانست تنوع تصورات مختلف از خداوند را توجیه کند و به‌گونه‌ای به تصور پنن‌تئیستی از خداوند نزدیک شود و راه را بری نقد و بررسی برخی آموزه‌های مسیحی یا تفسیرهای خاص از آن‌ها باز کند. اگرچه‌‌، دفاع هیک از پلورالیسم صدق و نجات به‌ویژه پلورالیسم صدق با باور مؤمنان به ادیان و غالب الاهیدانان در ادیان گوناگون ناسازگار است‌، ‌‌ولی می‌توان از متون مقدس شواهد قابل قبولی در تأیید پلورالیسم نجات نشان داد یا به دیدگاه‌های برخی از الاهیدانان مسلمان و مسیحی در روزگار ما اشاره کرد که نه‌تنها با پلورالیسم نجات مشکلی ندارند‌‌، بلکه به‌رغم تأکید بر انحصارگرایی در حوزۀ صدق - با توسل به آموزه فطرت - از پلورالیسم نجات دفاع کرده و معتقدند که مسیحیان اهل خلوص و پاکی در اعمال دین خود اهل نجات هستند (مطهری‌‌، 1381‌‌، ص10).

هیک با تفسیر دیدگاه ویتگنشتاین از «دیدن به‌عنوان» به «تجربه به‌عنوان» نتیجه گرفت که تمام دیدگاه‌ها و تفسیرهای انسان محصول نوعی تجربه است که متأثر از زیست‌جهان اوست. یکی از پیش‌فرض‌های این دیدگاه‌‌، عدم امکان دست‌یابی به تجربه ناب یعنی تجربه‌ای است که متأثر از زیست جهان‌‌، پیش‌فرض‌ها و موقعیت تاریخی و فرهنگی و اجتماعی انسان نباشد. این پیش‌فرض با دیدگاه کارل پاپر در سنت تحلیلی و هایدگر و گادامر در سنت قاره‌ای، سازگار است‌‌؛ زیرا پاپر معتقد بود که تمام گزاره‌های علمی گرانبار از نظریه‌های علمی‌اند و ما همواره به مدد نظریه‌های علمی با تجربه‌ها و مشاهدات مواجه شده و آن‌ها را تبیین می‌کنیم و تجربه‌های ما متأثر از نظریه‌های ماست (پاپر‌‌، 1370‌‌، ص97-98). از سوی دیگر‌‌، با تکیه بر دیدگاه هایدگر و گادامر که فهم انسان را تاریخمند یعنی در چنبرۀ سنت و افق تاریخی می‌دانستند (Palmer, 1969, p. 176‌‌). بهتر می‌توان تصورات گوناگون از خداوند را توجیه کرد‌‌؛ زیرا طبق این دیدگاه‌‌، تصورات گوناگون از خداوند مولود تفاوت سنت هرمنوتیکی و افق تاریخی انسان‌هاست. البته‌‌، هیک از تاریخ‌مندی فهم سخن نمی‌گوید یا حتی دفاع نمی‌کند‌‌؛ زیرا او با توجه به سیطره سنت تحلیلی که در آن رشد کرده است و دغدغه‌های الهیاتی‌اش‌‌، نمی‌تواند با تاریخمندی همدلی کند.

از سوی دیگر‌‌، دربارۀ امکان یا عدم امکان دست‌یابی به تجربه دینی و عرفانی ناب نیز در معرفت‌شناسی تجربه دینی‌‌، دو دیدگاه کلی ذات‌گرایی و ساخت‌گرایی مطرح است و فیلسوفانی مانند والتر ترنس استیس از ذات‌گرایی و استیون کتز از ساخت‌گرایی دفاع می‌کنند. ذات‌گرایانی مانند استیس معتقدند که برغم این‌که تجربه‌های دینی در زیست‌جهان‌های گوناگون رخ می‌دهند‌، ‌‌ولی ذات و هسته مشترکی دارند که رنگ و بوی زیست جهان خویش را نگرفته‌اند (استیس، 1361‌‌، ص۱۳۴-13۶). در مقابل‌‌، ساخت‌گرایانی مانند کتز بر این باورند که تجربه‌های دینی همواره متأثر از زیست جهان خویش هستند و نمی‌توان ذات و هسته مشترکی میان آن‌ها یافت (کتز، 1383‌‌، ص18-19). باتوجه به مبانی هیک‌‌، باید او را در زمره ساخت‌گرایان قرار داد‌‌؛ زیرا او از تأثیر پیش‌فرض‌ها در تجربه‌های انسانی و در نتیجه‌‌، تجربه‌های دینی دفاع می‌کند. از این‌رو‌، ‌‌او باید بتواند از ساخت‌گرایی در برابر ذات‌گرایی دفاع کند وگرنه دست‌کم‌‌، دیدگاه رقیب از قوت مساوی برخوردار خواهد شد و تبیین او نیز قوت خویش را از دست می‌دهد.